Cần thay đổi cơ bản định hướng thu hút FDI

QUỐC BÌNH

Thứ năm, 05/10/2017 - 07:46 AM (GMT+7)
Font Size   |         Print

Lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo được các nhà đầu tư nước ngoài quan tâm. Ảnh: LAM ANH

Trong bối cảnh dịch chuyển dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) quốc tế và trong khu vực diễn ra linh hoạt hơn theo xu hướng hội nhập, Việt Nam cần đổi mới tư duy mạnh mẽ để khai thác hiệu quả nguồn vốn này phục vụ cho mục tiêu đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế. Đặc biệt, xu hướng của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0) diễn ra với tốc độ nhanh càng đòi hỏi Việt Nam phải có sự chọn lọc hơn trong thu hút FDI.

Theo Cục Đầu tư nước ngoài, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (KH&ĐT), từ đầu năm đến hết ngày 20-9, vốn FDI vào Việt Nam đã đạt mức kỷ lục 25,48 tỷ USD, tăng 34,3% so cùng kỳ năm 2016. Hiện có 126 quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư vào Việt Nam. Các nhà đầu tư (NĐT) nước ngoài đã đầu tư vào 19/21 ngành trong hệ thống phân ngành quốc dân, trong đó lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm tỷ trọng cao nhất với 183,5 tỷ USD, chiếm 59,1% tổng vốn đầu tư. Đầu tư nước ngoài cũng ghi nhận ở tất cả 63 tỉnh, thành phố.

Thế nhưng, dường như Việt Nam vẫn chưa tận dụng được hết những lợi ích từ các dòng vốn FDI. Gần 30 năm sau khi Luật Đầu tư nước ngoài có hiệu lực, một thực trạng là hoạt động kết nối kinh doanh giữa các NĐT trong và ngoài nước vẫn còn mờ nhạt, hiệu ứng lan tỏa về công nghệ và năng suất lao động từ các đối tác nước ngoài đến các doanh nghiệp (DN) trong nước còn rất hạn chế. Đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ cao (CNC).

Báo cáo Tăng cường Năng lực cạnh tranh và liên kết của DN nhỏ và vừa (NVV) của Ngân hàng Thế giới (WB) chỉ rõ, Việt Nam đã thành công trong thu hút FDI và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Nhưng hầu hết DN trong nước có quy mô nhỏ và chỉ phục vụ thị trường nội địa. FDI đã mang lại những lợi ích to lớn cho Việt Nam về tăng trưởng, XK và việc làm nhưng ít quan tâm hơn đến phát triển mối liên kết với nền kinh tế trong nước. Điều đó dẫn tới, tỷ lệ các DN nước ngoài sử dụng đầu vào sản xuất trong nước của Việt Nam thấp hơn đáng kể so các nước. Ngoài ra, xu hướng các DN FDI mua đầu vào trong nước dường như tỷ lệ nghịch với tỷ trọng xuất khẩu trực tiếp trong doanh thu và tỷ lệ vốn do nước ngoài sở hữu. Xu hướng này cho thấy, DN FDI tìm kiếm thị trường và liên doanh có xu hướng thiết lập liên kết ngược cao hơn các loại hình DN khác. Cụ thể với ngành điện tử, các DN nước ngoài dựa vào hệ thống nhà cung cấp của họ. Như với Samsung, họ chủ yếu dựa vào các nhà cung cấp đầu vào trung gian của Hàn Quốc có trụ sở tại Việt Nam và chỉ có bốn nhà cung cấp Việt Nam trong tổng số 67 nhà cung cấp cho Samsung. Song bốn nhà cung cấp cấp 1 này chủ yếu là DN bao bì, có giá trị gia tăng thấp.

Ở ngành công nghiệp ô-tô, tỷ lệ nội địa hóa chỉ chiếm khoảng 10 - 20%, thấp hơn nhiều so con số 45% của Thái-lan. Giá trị gia tăng được tạo ra ở các giai đoạn giá trị gia tăng thấp, bao gồm lắp ráp, hàn và sơn. Ngoài ra, các DN trong nước chỉ đóng góp các chi tiết có giá trị gia tăng thấp và thâm dụng lao động như lốp, ắc - quy và dây điện. Đến nay, có khoảng 200 - 300 DN sản xuất phụ tùng ô-tô, nhưng phần lớn là các DNNVV với năng lực sản xuất và công nghệ thấp.

Về chuyển giao công nghệ, trong giai đoạn 2006 - 2015, gần 14.000 dự án (DA) FDI mới có khoảng 600 hợp đồng chuyển giao công nghệ (4,28%). Chưa kể, hơn 80% số DN FDI sử dụng công nghệ trung bình của thế giới, 14% ở mức thấp và lạc hậu, chỉ 5 - 6% sử dụng CNC.

Ông Hoàng Mạnh Tân, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Quốc tế Sơn Hà, đánh giá, dòng vốn FDI vào Việt Nam mới chỉ giải quyết lao động, an sinh xã hội nhưng với cuộc CMCN 4.0 đang diễn ra, khi rô-bốt hóa, DN FDI có thể điều khiển hoạt động từ nước ngoài thông qua hệ thống mạng, rõ ràng Việt Nam sẽ không thu được lợi. Các DA của DN FDI đang chiếm giữ những vị trí đắc địa, hưởng những chính sách, lợi ích từ các hiệp định thương mại tự do. Trong khi đó, DN trong nước không tham gia được nhiều trong chuỗi giá trị của họ?

Chủ tịch Hiệp hội DN đầu tư nước ngoài Nguyễn Mại nhận định, đây là thời cơ rất lớn để Việt Nam không chỉ định hướng về thu hút FDI mà còn thay đổi hoạt động quản trị nhà nước, DN và kinh doanh trong nước theo hướng cuộc CMCN 4.0. Đã đến lúc cần thay đổi một cách cơ bản định hướng thu hút FDI. Kinh tế Việt Nam đã đạt được trình độ tương đối cao, cho nên đòi hỏi về chất lượng vốn FDI cũng phải cao hơn. Đặc biệt, trong cuộc CMCN 4.0 lần này, Việt Nam không thể tiếp tục đứng ngoài cuộc. Đây là cơ hội rất lớn nếu Việt Nam có định hướng mới cho thu hút FDI, tập trung vào nguồn chất lượng cao hơn, vào các công nghệ tương lai. Chiến lược thu hút FDI cần hướng tới lợi ích chung của quốc gia, khuyến khích các địa phương hợp tác và cạnh tranh thu hút FDI thông qua hình thành các cụm ngành không giới hạn, bởi vì địa giới hành chính là nhằm mục đích sử dụng nguồn lực hiệu quả và có trách nhiệm.

Phó Viện trưởng Nghiên cứu Quản lý kinh tế T.Ư Nguyễn Thị Tuệ Anh, cho rằng, chúng ta đã phụ thuộc nhiều vào FDI trong điều kiện nội lực yếu kém và các nguồn cung cấp FDI chung quanh Việt Nam phần lớn chưa đạt đến trình độ cao về công nghệ và văn hóa kinh doanh. Trong giai đoạn tới, Việt Nam cần nỗ lực đẩy mạnh công nghiệp hóa cả diện rộng và bề sâu mới tránh được hiện tượng chuyển sang thời đại hậu công nghiệp hóa quá sớm.