Lời giải cho hạn mặn ở bán đảo Cà Mau

BÀI & ẢNH: THÀNH NAM

Thứ hai, 03/09/2018 - 05:40 PM (GMT+7)
Font Size   |         Print

Sản xuất nông nghiệp vùng bán đảo Cà Mau ngày càng chịu ảnh hưởng nặng nề bởi biến đổi khí hậu.

Vùng đồng bằng sông Cửu Long đang đứng trước nguy cơ sạt lở, hạn mặn kéo dài ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển nông nghiệp. Đã có nhiều công trình nghiên cứu, giải pháp đầu tư hạ tầng thủy lợi được đưa ra nhưng để được đầu tư, hoàn thiện và đưa vào sử dụng vẫn đang đòi hỏi cơ quan chức năng và các địa phương cùng vào cuộc. Dự án Cống Cái Lớn - Cái Bé được cho là một trong những lời giải hữu hiệu để kiểm soát mặn, giữ ngọt cho hơn 909 nghìn ha diện tích đất nông nghiệp vùng bán đảo Cà Mau, đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt về mặt chủ trương đầu tư giai đoạn 1 từ tháng 4-2017.

Khẩn trương hoàn thiện thủ tục, triển khai dự án

Đó là kết luận của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc tại cuộc họp về khắc phục sạt lở bờ sông, bờ biển ở vùng đồng bằng sông Cửu Long tháng 5-2018, chỉ đạo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về việc đầu tư xây dựng dự án Cống Cái Lớn - Cái Bé (đã được bố trí vốn trong kế hoạch trung hạn 2016 - 2020) để thực hiện kiểm soát mặn, giữ ngọt cho vùng, trên cơ sở thảo luận góp ý của các nhà khoa học, lắng nghe những kinh nghiệm trực tiếp của địa phương. Trước đó, ngày 17-4-2017 Thủ tướng Chính phủ đã có Quyết định số 498/QĐ-TTg phê duyệt chủ trương đầu tư dự án này. Tổng mức đầu tư dự kiến khoảng gần 3.310 tỷ đồng, dùng nguồn trái phiếu Chính phủ giai đoạn 2017 - 2020 và một phần nhỏ vốn đối ứng tại các địa phương.

Theo báo cáo của Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam, dự án thủy lợi Cống Cái Lớn - Cái Bé nằm trọn trong vùng bán đảo Cà Mau, được giới hạn bởi: Phía bắc là kênh Cái Sắn; phía nam và đông nam là kênh Quản Lộ - Phụng Hiệp; phía đông bắc là sông Hậu và phía tây là Biển Tây. Tổng diện tích đất tự nhiên vùng dự án là 909.248 ha, thuộc địa bàn sáu tỉnh: Hậu Giang, Kiên Giang, Cà Mau, Sóc Trăng, Bạc Liêu và TP Cần Thơ. Trong vùng dự án có 31 huyện, thị xã với 287 xã, phường, số dân khoảng 3,7 triệu người, chiếm 20,6% dân số vùng đồng bằng sông Cửu Long. Về kinh tế, phần lớn dân cư vùng dự án sống bằng nghề nông, lâm nghiệp và thủy sản, với lao động thủ công là chủ yếu. Bình quân một lao động nông nghiệp ở vùng dự án có khoảng 0,72 ha đất nông nghiệp, thấp hơn tỷ lệ chung vùng đồng bằng sông Cửu Long. Vùng dự án có dạng địa hình thấp, tương đối bằng phẳng, cao độ phổ biến từ 0,2 đến 0,6m (682.487 ha, chiếm 75,1%), chung quanh cao, ở giữa thấp tạo thành lòng chảo, trũng khó tiêu thoát, thường bị ngập úng khi mưa lớn, lũ đến, triều cao.

Thổ nhưỡng vùng chủ yếu là các loại đất phèn (537.433 ha, chiếm 59,1%) và đất nhiễm mặn (bao gồm đất mặn quanh năm và đất mặn trong mùa khô). Đây là vùng hằng năm có lượng mưa lớn nhất đồng bằng sông Cửu Long, nhưng phân bố không đều cả về mặt không gian và thời gian dẫn đến sản xuất trong vùng cũng gặp nhiều khó khăn. Tác động của hai chế độ thủy triều Biển Đông và Biển Tây có biên độ khác nhau, tạo ra một khu vực giáp nước tại trung tâm, cũng gây khó khăn cho việc tiêu thoát và cấp nước. Đặc biệt, tình trạng sử dụng nước ngầm cho sản xuất trong vùng chưa được quản lý chặt chẽ, khai thác quá mức dẫn đến sụt lún đất, gây khó khăn thêm cho tiêu thoát nước của vùng.

Việc xây dựng hệ thống thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé được đặt ra với những lợi ích trước mắt và lâu dài như kiểm soát nguồn nước (mặn, ngọt) một cách chủ động phục vụ sản xuất cho các tỉnh thuộc lưu vực sông Cái Lớn - Cái Bé và phụ cận; tăng cường khả năng thoát lũ, giảm ngập; giảm thiểu vấn đề suy thoái tài nguyên và ô nhiễm môi trường; chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, nước biển dâng, thiên tai hạn, mặn, cháy rừng; cải thiện môi trường nước, tạo địa bàn phân bố dân cư, kết hợp phát triển giao thông và du lịch trong vùng; giảm thiểu lún sụt đất cùng các tác động do phát triển thượng nguồn gây ra. Nói về dự án này, đại diện của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã cho rằng: “Quan trọng nhất trong đầu tư hệ thống thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé là mang lại sự ổn định sản xuất và phòng, chống thiên tai”.

Địa phương “sốt ruột” chờ dự án

Theo đánh giá của các chuyên gia thủy lợi, đầu tư hệ thống thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé là việc làm cấp thiết, đây là một trong những lời giải cho bài toán hạn mặn tại vùng dự án. Thực tế, trong vùng bán đảo Cà Mau người dân phát triển trồng lúa, nuôi trồng thủy sản chủ yếu theo ba mô hình nước lợ, nước ngọt, nước mặn nhưng lại khá bấp bênh bởi thiếu sự ổn định trong việc kiểm soát các nguồn nước.

Phân tích về lợi ích của việc đầu tư dự án này, chuyên gia cao cấp trong lĩnh vực thủy lợi, nguồn nước Nguyễn Ngọc Anh cho rằng: Dự án Cống Cái Lớn - Cái Bé sẽ là một trong những giải pháp quan trọng, hữu hiệu nhất trước những biến đổi trong khu vực dự án. Việc đầu tư dự án sẽ không làm thay đổi hệ sinh thái trong vùng dự án mà chỉ tạo sự ổn định cho các vùng sinh thái hiện có, đồng thời kết hợp với hệ thống cống đê bao ngoài sẽ góp phần làm giảm đi những hiện tượng sụt lún, xâm nhập mặn. Tài nguyên nước là nền tảng quan trọng, cốt lõi để phục vụ sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản. Kiểm soát được mặn - ngọt thì mới tái cơ cấu được sản xuất, ổn định vùng nuôi tôm và thủy sản, trồng lúa.

Trước những nhu cầu cấp bách để phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững, ứng phó trước tác động của biến đổi khí hậu, ngay từ tháng 9-2017 UBND tỉnh Kiên Giang đã có văn bản gửi các bộ, ngành liên quan đề nghị sớm triển khai xây dựng hạng mục: Cống Cái Lớn - Cái Bé thuộc dự án hệ thống thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé, tỉnh Kiên Giang trong năm 2018. Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Kiên Giang Mai Anh Nhịn, đây là dự án lớn, có tác động liên vùng bán đảo Cà Mau, nhiều tỉnh được hưởng lợi khi xây dựng công trình này. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, sự thay đổi từ thượng nguồn sông Mê Công, nguồn nước ngọt ngày càng cạn kiệt, nước mặn xâm nhập sâu làm thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản, việc đầu tư hệ thống thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé và kết hợp với đầu tư khép kín hệ thống cống ven biển là hết sức cần thiết và cấp bách. Đây là giải pháp đồng bộ nhằm tăng cường năng lực để khai thác hiệu quả cao và bền vững tài nguyên đất và nước, trực tiếp phòng, tránh và giảm nhẹ thiên tai hằng năm cũng như lâu dài. Khi hệ thống Cái Lớn - Cái Bé được đưa vào sử dụng sẽ chủ động kiểm soát nguồn nước và là hạ tầng định hướng sản xuất theo hướng thích nghi (có kiểm soát) cho toàn vùng và của từng tiểu vùng sinh thái.

Trong tháng 7 và 8 vừa qua đã có ba trong số sáu địa phương nằm trong vùng trọng tâm của dự án là Bạc Liêu, Hậu Giang và Kiên Giang đồng loạt gửi văn bản về Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đề nghị đẩy nhanh việc đầu tư dự án hệ thống thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé. Các tỉnh đều cho rằng việc đầu tư dự án này là rất cấp thiết, giải quyết được vấn đề chung cho cả khu vực bán đảo Cà Mau.

Theo ông Dương Thành Trung, Chủ tịch UBND tỉnh Bạc Liêu, đối với Bạc Liêu, việc đầu tư xây dựng dự án sẽ góp phần kiểm soát được xâm nhập mặn từ Biển Tây; tạo điều kiện chủ động điều tiết được mặn - ngọt phục vụ sản xuất; góp phần giải quyết tình trạng ngập úng, khô hạn do tác động của biến đổi khí hậu; tạo thêm cơ sở hạ tầng thủy lợi để từng bước khép kín các tiểu vùng sản xuất tại vùng bắc quốc lộ 1A trên địa bàn tỉnh. Ngoài ra, dự án còn phù hợp Quy hoạch sản xuất nông nghiệp vùng bắc quốc lộ 1A của tỉnh Bạc Liêu đến năm 2020, tầm nhìn 2030.

Để triển khai hiệu quả của dự án, ông Trung cho rằng: Cần đánh giá chi tiết các ảnh hưởng, tác động của hệ thống đến môi trường, trong đó có đánh giá, làm rõ mức độ ảnh hưởng, tác động đến môi trường nước, đất trong khu vực dự án để có giải pháp hợp lý, ít tổn hại đến môi trường hoặc có lợi cho môi trường. Đồng thời, làm rõ chế độ vận hành, phối hợp với hệ thống các đập khác trong vùng dự án để đề xuất phương án tối ưu trong việc vận hành hệ thống Cái Lớn - Cái Bé.