Có chiếc bẫy nào không?

HOÀI NAM

Thứ năm, 04/04/2019 - 04:05 PM (GMT+7)
Font Size   |         Print

Người ta đã viết, và sẽ còn viết, không ngưng nghỉ về chiến tranh, về những cuộc chiến mà mức độ tàn bạo, sức hủy diệt và những dư chấn kéo dài của nó luôn vượt quá khả năng tưởng tượng của con người, như chiến tranh thế giới lần thứ II.

Nhiều tên tuổi lớn của văn chương Âu Mỹ và của văn chương thế giới nói chung, đã xây dựng sự nghiệp của mình trên chính thực địa/chủ đề này. Họ khai thác cái khốc liệt, cái bi thảm, cái phi lý, cái buồn thương và cả cái buồn nôn của cuộc chiến. Nhưng nhà văn Mỹ Joseph Heller (1923 - 1999) thì đi con đường khác. Cuốn tiểu thuyết “Bẫy 22” để đời của ông là một cái “nhìn nghiêng” về chiến tranh thế giới thứ II. Nhìn nghiêng để thấy chiến tranh có thể là một sự kiện trớ trêu, ngu ngốc và nực cười đến thế nào.

Ngót 600 trang sách (bản dịch tiếng Việt, khổ 15 x 24 cm) của “Bẫy 22” chỉ để kể chuyện một liên đoàn không quân Mỹ trên một hòn đảo ngoài khơi nước Ý, trong những tháng ngày cuối cuộc đại thế chiến. Chỉ họ thôi, không có kẻ thù. Hàng chục nhân vật hiện ra từ duy nhất giọng kể của người kể chuyện toàn tri: tướng lĩnh, sĩ quan, lính tráng, cha tuyên úy, cần vụ, quân y, quân nhu, cảnh sát… Hàng chục nhân vật khác nhau ở những đường nét cụ thể trên diện mạo, trong lời nói và hành động, nhưng giống nhau ở “thần thái”: thần thái của những kẻ tâm thần. Ở phương diện này thì cái liên đoàn không quân ấy tựa như một nhà thương điên, nơi toàn những người điên nói chuyện với nhau bằng thứ logic lộn ngược, vừa đầy bất ngờ khiến người ta phải phì cười, vừa nhũng nhẵng dằng dai như cố tình thử thách sức chịu đựng của người nghe/đọc. Và họ “làm”, những hành động được/bị đẩy đến tận cùng của sự điên rồ.

“Sự điên rồ chảy qua mọi đối thoại, sự ngớ ngẩn thấm đẫm mọi nhân vật” (bìa 4, sđd). Tuy thế, ở đây vẫn tồn tại cái thực tế tỉnh rụi và phi luân của chiến tranh: trong cuộc chết chóc kinh hoàng, sẽ có một đa số tan nát và một thiểu số trục lợi được chính từ sự tan nát ấy, nhân danh “vì Tổ quốc”. “Chiến tranh là một cú áp-phe lớn”, văn hào Pháp Anatole France đã nhận ra điều này sau chiến tranh thế giới lần thứ I. Còn Joseph Heller thì nhấn mạnh nó bằng một ngoa dụ đen đầy sinh động qua nhân vật gã sĩ quan hậu cần Milo, kẻ chỉ đạo những chuyến buôn liên lục địa bằng đội máy bay chiến đấu, kẻ sẵn sàng làm ăn với quân địch và ném bom quân mình, miễn là có lời.

“Bẫy 22”, nhưng thật ra chẳng có một cái bẫy nào, mà chỉ có logic bị đánh tráo, lương tri và luân lý bị thủ tiêu, trong chiến tranh và do chiến tranh. Chúa đã đi bộ qua thế giới, “như bác sĩ tâm thần đi qua một phòng bệnh toàn thằng điên, như một nạn nhân đi qua một nhà tù toàn kẻ trộm” - Yossarian, nhân vật chính của tiểu thuyết đã nghĩ như thế ở cuối tác phẩm. Đó cũng là kết luận buồn nản nhất của Joseph Heller về thế giới này, cái thế giới được sinh thành từ chiến tranh.

(Tiểu thuyết “Bẫy 22”, Joseph Heller, Lạc Khánh Nguyên dịch, Nhã Nam & NXB Hội Nhà văn, 2018).