Khi “lộc trời” đã kiệt

Thứ Sáu, 20/10/2017, 18:05:55
 Font Size:     |        Print
 

Để sử dụng hiệu quả tài nguyên nước, cần thiết đa dạng cây trồng, chuyển đổi mô hình phát triển và thay đổi quan điểm về an ninh lương thực. Ảnh: NHƯ Ý

Với người dân sinh sống chủ yếu bằng nghề nông, nuôi trồng thủy hải sản… ở những lưu vực sông, nước chẳng khác nào thứ lộc trời phú cho. Tuy nhiên, giờ đây nguồn lợi đã cạn kiệt, thay vào đó là những mối đe dọa không nhỏ đối với con người.

Vùng đất trù phú bị đe dọa

Theo số liệu khảo sát thời gian gần đây từ Trung tâm Nghiên cứu về Biến đổi khí hậu (BĐKH) thuộc Viện Khoa học Thủy văn và BĐKH (IMHEN) cho thấy, đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang đứng trước tác động kép bởi biến đổi khí hậu cùng với các dự án phát triển hệ thống đập thủy điện trên dòng sông Mê Công. Do đó, cư dân vùng ĐBSCL đang từng bước hứng chịu những thiệt hại, từ sản xuất nông nghiệp, đánh bắt đến an sinh xã hội nói chung. Chỉ tính mùa khô năm ngoái (vụ xuân hè 2015-2016), tổng diện tích thiệt hại các vụ lúa đã lên tới 208.800 ha.

Hiện có hơn 18 triệu người sinh sống chủ yếu bằng nghề nông, đánh bắt thủy hải sản… quanh khu vực sông Cửu Long (đoạn Mê Công chảy vào Việt Nam ra Biển Đông), đang phải đối mặt với lũ, hạn, xâm nhập mặn, xói lở… từ nguồn tài nguyên trời cho này. Giáo sư Võ Tòng Xuân chia sẻ, trong một lần đi khảo sát trên một số tuyến kênh dẫn nước ngọt ở một tỉnh ĐBSCL, ông đã nhận thấy một sự khác biệt trong ứng xử với nguồn nước. Đó là vào thời điểm nhiều tuyến kênh của ĐBSCL thiếu nước ngọt, rơi vào hạn hán trầm trọng thì ở các quốc gia xung quanh lưu vực sông Mê Công, lượng nước ngọt vẫn được dự trữ ở các hồ chứa.

Dẫn câu chuyện này cũng như nhắc lại cuộc khủng hoảng nước ngọt mùa hạn hán xuân hè 2015-2016, GS Võ Tòng Xuân cho rằng: Thời gian qua, chúng ta sử dụng nước ngọt quá nhiều cho trồng lúa. Rồi việc “di dời” nước ngọt đến những vùng cần ngọt hóa dẫn đến tình trạng thiếu hụt trầm trọng nước ngọt, nhất là vào mùa khô. Do đó, cần phải thay đổi quan điểm về vấn đề an ninh lương thực, để sử dụng tài nguyên nước hiện hữu nhằm đa dạng hóa cây trồng, cũng như chuyển đổi mô hình phát triển thuận theo tự nhiên.

Bài toán cân bằng nước

Cho rằng, thay đổi cây trồng phù hợp với BĐKH sẽ chống được lãng phí nguồn nước, GS,TS Vũ Trọng Hồng (Hội Thủy lợi Việt Nam) nhấn mạnh rằng, trong khi điều hành cung cấp nước chúng ta có thể chủ động đề nghị điều chỉnh chuyển đổi mùa vụ, cây trồng, di chuyển khu vực chăn nuôi trong nông nghiệp, hoặc chuyển sang nuôi trồng thủy sản, cho phù hợp với từng địa phương.

Theo GS Hồng, giải pháp tổng thể là chúng ta phải xây dựng được “Bài toán cân bằng nước” trong phạm vi toàn lãnh thổ. Vấn đề này ở các nước phát triển, có trình độ về khoa học thủy lợi cao, như Hoa Kỳ, việc điều hành chống hạn đã có thể thực hiện theo những quy trình do ngành thủy lợi xây dựng. Cụ thể là phải tính toán lượng nước đến (nước mưa, dòng chảy trong sông, suối, nước ngầm) và lượng nước theo nhu cầu của cộng đồng. Từ đó, xác định được lượng nước cần trữ, trong đó có kể đến lượng mưa thiếu hụt của những năm bị hạn hán. Vì hạn hán thuộc loại thiên tai, mang tính rủi ro, nên phải sử dụng phương pháp xác suất, thống kê, để tính được tần suất lượng nước đến thực tế và lượng nước sử dụng theo nhu cầu trong năm. Ông nói: “Cho đến nay, chúng ta chưa giải được “Bài toán cân bằng nước” để phục vụ cho chống hạn. Nguyên nhân chính là chúng ta chưa xây dựng được “chiến lược sử dụng nước”, để đi kèm với “chiến lược tài nguyên nước”. Trên cơ sở của sự cân bằng đó, chúng ta mới biết được lượng nước thiếu hụt, để có kế hoạch xây dựng các hồ chứa, các trạm bơm, các “kho nước ngầm”.

Đồng quan điểm, ông Hoàng Anh Tuấn- Phó Vụ trưởng Vụ Quản lý nguồn nước và nước sạch nông thôn, Tổng cục Thủy lợi, cho biết thêm, trong những năm qua, nhiều Quy hoạch thủy lợi theo lưu vực sông, theo hệ thống công trình thủy lợi và theo vùng được phê duyệt. Đáng kể nhất là ba Quy hoạch tổng thể thủy lợi, ứng phó với BĐKH - nước biển dâng theo vùng (đồng bằng sông Hồng, khu vực miền trung và ĐBSCL) đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Tuy nhiên, do khó khăn về nguồn vốn đầu tư nên chưa thể đầu tư đồng bộ, hoàn thiện, khép kín hệ thống thủy lợi theo Quy hoạch được duyệt, mặt khác diễn biến thời tiết, khí hậu những năm gần đây ngày càng cực đoan, BĐKH, nước biển dâng ngày càng nghiêm trọng, làm cho công tác thủy lợi chưa theo kịp với thực tế.

Điều này đang đòi hỏi chúng ta thực hiện tốt công tác lập Quy hoạch thủy lợi trên cơ sở cập nhật, bổ sung các quan điểm, kịch bản, kinh nghiệm của quốc tế. Ứng dụng công nghệ tiên tiến như: vệ tinh, viễn thám, flycam… trong quy hoạch, quản lý sử dụng và bảo vệ nguồn nước. Việc tổ chức sản xuất của các ngành kinh tế sử dụng nước, bố trí cơ cấu mùa vụ, cây trồng, vật nuôi phải phù hợp với điều kiện nguồn nước, và áp dụng công nghệ tưới tiên tiến nhằm tiết kiệm nước.

Nguyên Lê