Gỡ nút thắt cho ngành xuất bản

Thứ Sáu, 15/04/2016, 04:29:57
 Font Size:     |        Print
 

Rất cần một sự rạch ròi trong hoạt động xuất bản để tạo cơ chế thoáng, thu hút sự đầu tư của tư nhân vào lĩnh vực văn hóa tinh thần này. Ảnh: Anh Sơn

Là hệ thống “máy cái” của ngành xuất bản, nhưng gần 2/3 số lượng nhà xuất bản hiện không đủ điều kiện hoạt động và đứng trước nguy cơ giải thể. Đây là thực trạng đã được dự báo từ trước, khi mà hoạt động xuất bản trong những năm qua diễn ra lay lắt, kém hiệu quả, bởi rất nhiều vướng mắc trong cơ chế vận hành chưa được tháo gỡ triệt để.

Những con số giật mình

Theo số liệu của Cục Xuất bản, In và Phát hành, trong số 62 nhà xuất bản (NXB) đang hoạt động, chỉ có 24 NXB bảo đảm đủ điều kiện hoạt động theo quy định của Luật Xuất bản; 38 NXB không đủ điều kiện hoạt động.

Có năm lý do dẫn đến thực trạng trên bao gồm: thiếu vốn, thiếu chức danh lãnh đạo, thiếu biên tập viên hữu cơ, thiếu diện tích trụ sở, đối tượng thành lập NXB không phù hợp với quy định của Luật. Trong đó, thiếu vốn là nguyên nhân chủ yếu nhất.

Đó là hiện trạng bức tranh không mấy sáng sủa của ngành xuất bản trong mấy năm gần đây. Thực tế, đã có những cuộc sáp nhập, thay đổi như NXB Văn hóa - Thông tin và NXB Âm nhạc vào NXB Văn hóa - Dân tộc để tăng cường tính hiệu quả của hoạt động xuất bản. Nhưng cuộc sáp nhập này, rõ ràng cũng chưa mang lại được hiệu quả như mong muốn. Bên cạnh đó, là con số 2/3 số nhà xuất bản hoạt động èo uột, cầm chừng, đang đứng lơ lửng giữa những quyết định sống – còn.

Tuy nhiên, nhìn vào bức tranh mầu xám của hoạt động xuất bản, không phải không có những điểm sáng. NXB Trẻ trong nỗ lực đổi mới, đã tạo một vị thế đặc biệt trong thị trường xuất bản. Nhiều đầu sách của NXB Trẻ hiện nay đang chiếm lĩnh thị trường và trở thành một thương hiệu trong làng sách. Các NXB Kim Đồng, NXB Phụ nữ… cũng duy trì và tạo dấu ấn trên con đường phát triển của mình, nhất là dòng sách dành cho thiếu nhi.

Vai trò của các NXB ở đâu?

Trái ngược lại với sự èo uột, lay lắt của hệ thống các NXB, thị trường xuất bản lại đang có sự phát triển rất mạnh mẽ những năm gần đây. Nhưng, NXB Trẻ, NXB Kim Đồng, NXB Phụ nữ chỉ chiếm một thị phần nhỏ. Phần còn lại, chiếm lĩnh bởi các đơn vị xuất bản tư nhân.

Một thực tế mà ai cũng biết đó là có nhiều NXB hiện nay không đủ khả năng tự nuôi nổi mình. Thay vì khai thác, xuất bản ra những đầu sách chất lượng, phục vụ nhu cầu bạn đọc thì những NXB này “há miệng chờ sung”, ngồi chờ nguồn vốn rót xuống từ cơ quan chủ quản để vận hành bộ máy hành chính của mình. Bán giấy phép gần như là nguồn thu duy nhất mà các NXB có được để duy trì cái tên của mình trong hệ thống xuất bản. Các nhà xuất bản lớn như NXB Văn học, NXB Hội Nhà văn cũng sống chủ yếu bằng sách dự án và hoạt động liên kết xuất bản. Còn nhớ, cách đây một năm, ông Chu Hòa, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành dẫn ra trường hợp của NXB Văn hóa - Thông tin như một dẫn chứng tiêu biểu của sự làm việc trì trệ, kém hiệu quả: “Đã hai năm nay, NXB Văn hóa - Thông tin rơi vào thảm cảnh không nuôi nổi mình, phải nợ lương và phải cho anh em ở nhà, còn mỗi giám đốc ngồi trực, chờ khách hàng và thậm chí chờ bán giấy phép. Hệ quả là với một loạt sai phạm trong hoạt động xuất bản trong năm 2014, NXB này đã để cho ngành Xuất bản, Bộ Thông tin & Truyền thông nhiều tai tiếng”.

Trong khi đó, các đơn vị xuất bản tư nhân lại “trăm hoa đua nở”. Lý giải điều này, các công ty sách tư nhân cho rằng, thực tế, các công ty tư nhân bộ máy nhỏ gọn, họ nhanh nhạy hơn, năng động hơn, cập nhật các hoạt động xuất bản của thế giới hơn. Và họ chịu trách nhiệm với sự sống còn của mình nên buộc phải bơi ra biển. Vì thế, họ luôn đi trước trong hoạt động xuất bản. Sự nổi lên của các đơn vị xuất bản tư nhân như Alpha Book, Thái Hà Book, Đông A, Nhã Nam… là một xu thế tất yếu trong hoạt động xuất bản, góp phần làm đa dạng hóa thị trường sách, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của độc giả. Hội chợ sách ở TP Hồ Chí Minh cho thấy sự “muôn hoa đua sắc” của hoạt động xuất bản trong thời kỳ hội nhập. Vai trò của các nhà xuất bản, nếu không nỗ lực tự cứu mình sẽ dần trở nên lu mờ trước sự phát triển mạnh mẽ của các công ty sách tư nhân. Theo số liệu thống kê của Tiki và Vinabook- hai đơn vị chuyên bán sách qua mạng lớn nhất hiện nay, tỷ trọng doanh số bán ra đến từ các đơn vị tư nhân và của các NXB nhà nước tăng dần: Năm 2012 khoảng 65% từ tư nhân và 35% từ nhà nước, năm 2013 là khoảng 75/25 đến năm 2014 là 80/20.

Sự nở rộ của các nhà sách tư nhân cho thấy, thực tế thị trường xuất bản vẫn là một mảnh đất màu mỡ. Nhưng các NXB lại không biết cách khai thác, trở thành những đơn vị thụ động, ngồi chờ lợi nhuận từ việc “bán” giấy phép. Tình trạng này là nguyên nhân dẫn đến những sai sót nghiêm trọng, để lọt lưới những cuốn sách nhạy cảm về chính trị, văn hóa, nhiều sai sót buộc phải đình bản, hoặc in lại. Và trong quy trình xuất bản đó, tư nhân chiếm vai trò chủ chốt, quyết định sự thành bại của thị trường xuất bản chứ không phải chính các NXB. Hoạt động kém hiệu quả của các NXB khiến cho tư nhân lũng đoạn thị trường, bên cạnh những nhà sách uy tín, có rất nhiều đơn vị chạy theo thị hiếu, lợi nhuận, xuất bản những đầu sách không hợp với văn hóa, thẩm mỹ của người Việt, đó là phong trào sách đam mỹ, văn học mạng của Trung Quốc tràn ngập thị trường Việt Nam. Bởi với nhiều nhà sách tư nhân, mục tiêu của họ là lợi nhuận chứ không phải văn hóa đọc. Trong khi các nhà xuất bản lại thả nổi khâu kiểm duyệt, biên tập. Bên cạnh đó, cũng có nhiều ý kiến cho rằng, khó tìm thấy niềm say mê, tâm huyết làm sách từ lãnh đạo của các NXB. Sự trì trệ trong hoạt động, buông lỏng trong quản lý, thụ động trong quá trình hội nhập đã khiến các NXB gần như tê liệt hoạt động.

Nhiều ý kiến cho rằng, có nên duy trì các NXB khi họ hoạt động kém hiệu quả và chủ yếu chỉ còn chức năng là cấp giấy phép? Và tại sao không kết hợp giữa nhà nước và tư nhân trong hoạt động xuất bản một cách quy mô hơn là tình trạng nhỏ lẻ, thiếu đồng bộ hiện nay. Được biết tháng 8-2015 là thời hạn cuối cùng để rà soát lại hoạt động của các NXB, nhưng cho đến thời điểm hiện tại, vẫn chưa có động thái nào từ phía cơ quan quản lý.

Nhiều giải pháp đã được đưa ra để cứu ngành xuất bản đang đứng trên bờ vực của bế tắc. Trước hết đó là việc quy hoạch lại các NXB. Những đơn vị đủ điều kiện hoạt động phải tự đổi mới chính mình, phá bỏ những rào cản theo cơ chế bao cấp, nâng cao tay nghề của đội ngũ biên tập viên. Việc liên kết giữa tư nhân và nhà nước cần được tổ chức nhịp nhàng để tạo hiệu quả cao hơn trong lĩnh vực vốn đã khó khăn này. Các NXB cũng cần nắm bắt những xu hướng phát triển mạnh mẽ của xuất bản điện tử để kịp thời đáp ứng nhu cầu của đông đảo bạn đọc…

Theo nhận định của nhiều chuyên gia, ngành xuất bản đang trong giai đoạn phát triển bản lề, trước khi bước vào một thời kỳ cạnh tranh gay gắt. Chính vì vậy, hơn bao giờ, việc gỡ những nút thắt đang cản trở sự phát triển của các đơn vị trong lĩnh vực có ý nghĩa rất lớn đối với đời sống tinh thần xã hội này, tạo điều kiện cho hoạt động xuất bản theo kịp đà phát triển của đất nước đang là đòi hỏi vô cùng bức thiết.

Rất cần một sự rạch ròi trong hoạt động xuất bản để tạo cơ chế thoáng, thu hút sự đầu tư của tư nhân vào lĩnh vực văn hóa tinh thần này.

VIỆT HÀ