Chuyện dịch trong đời sống đương đại

Thứ Bảy, 04/11/2017, 11:06:51
 Font Size:     |        Print
 

Những năm 70, 80 của thế kỷ trước, văn học Nga được phổ biến ở Việt Nam với việc dịch rất nhiều tác phẩm của các tên tuổi lớn như Puskin, Tsekhov, Dostoievski… Và ngược lại văn học Việt Nam cũng được dịch rất nhiều ra tiếng Nga. Tuy nhiên những năm gần đây, việc giới thiệu văn học Nga với Việt Nam và ngược lại gặp không ít khó khăn.

1. Ngay từ năm thứ hai đại học, tôi đã thử dịch một số truyện ngắn của các nhà văn Nga mà mình yêu thích, cũng chỉ để rèn luyện vốn ngoại ngữ. Ðưa cho các bạn xem, họ khen được. Từ đó tôi ấp ủ dự định dịch sách văn học. Dịch là phải đọc. Tôi không biết các dịch giả khác thế nào, nhưng với tôi thì cái công đoạn tìm đọc trên mạng các thông tin về tình hình văn học, rồi đọc hàng chục, thậm chí hàng trăm, hàng nghìn trang sách điện tử để chọn ra được những gì đáng giá để dịch, quả là một công việc khổ sai. Trong số hơn hai chục đầu sách dịch của tôi, chỉ có một cuốn “Con gái Ivan, mẹ Ivan” của nhà văn Nga V.Rasputin là không phải mất công tìm kiếm chọn lọc. Cuốn này, dịch giả Thúy Toàn, Chủ tịch Quỹ Hỗ trợ Quảng bá văn học Nga và văn học Việt Nam đề nghị tôi dịch vì tác phẩm đã được đưa vào Dự án xuất bản sách của Tổng thống Liên bang Nga tặng bạn đọc Việt Nam, và sách sẽ được in tại Nhà xuất bản Lokid Premium, Mát-xcơ-va. Tôi đồng ý vì ngay từ những năm 80 của thế kỷ trước tôi đã có duyên nợ với ông nhà văn Nga này: Tôi đã dịch tiểu thuyết “Vĩnh biệt Machiora” của ông.

Khi tìm hiểu về nền văn học đương đại của một quốc gia nào đó, việc đầu tiên cần phải quan tâm là các giải thưởng văn học, mà danh giá nhất là Giải thưởng Quốc gia (hay Giải thưởng Nhà nước). Tôi cũng đi theo hướng đó. Tìm kiếm hàng chục trang mạng khác nhau, cuối cùng tôi cũng lập ra được một bản danh mục các tác giả và tác phẩm được trao Giải thưởng Quốc gia Liên bang Nga về văn học những năm gần đây. Nhưng vì đối tượng tìm kiếm là văn học đương đại nên tôi chỉ giới hạn trong khoảng thời gian từ năm 2000 đến năm 2016. Trong khoảng thời gian này, các năm 2010, 2011, 2014, 2015 không có tác phẩm văn học và tác giả nào được trao Giải thưởng Quốc gia. Còn các năm 2009, 2012, 2013, 2016 thì các nhà văn Evtushenko, Rasputin, Iskander, Granin… - những cây bút đã khẳng định tên tuổi của mình từ thời Xô-viết - được trao giải, nhưng là vì những đóng góp “trong lĩnh vực xã hội nhân văn” hay là “trong sự nghiệp phát triển nền văn học nước nhà”. Như vậy, trong vòng 16 năm thì có tới 8 năm gần đây nhất (từ 2009 đến 2016), không có tác phẩm văn học nào đoạt Giải thưởng Quốc gia. Quả là một kết quả đáng buồn, nhưng mặt khác, cũng cần phải đánh giá cao Hội đồng xét giải về sự công minh: Không có tác phẩm xứng đáng - không trao giải!

2. Với một người dịch văn học Nga đương đại, nếu chỉ dựa vào các tác giả đoạt Giải thưởng Quốc gia thì quá ít ỏi, phải tìm thêm từ các nguồn khác. Ðó là các giải thưởng dành cho truyện vừa và truyện ngắn. Ở nước Nga hiện nay, trong lĩnh vực văn học, ngoài Giải thưởng Quốc gia còn một số giải thưởng khác. Trong đó, được đánh giá cao về mặt chuyên môn là Giải thưởng truyện ngắn hay nhất trong năm và Giải thưởng truyện vừa hay nhất trong năm do các báo và tạp chí văn học Nga bình chọn. Có một điều rất thú vị là các báo và tạp chí văn học Nga xuất hiện từ thời Xô-viết vẫn phát triển. Có thể kể ra đây một số đầu báo và tạp chí văn học Nga vốn rất quen thuộc với bạn đọc biết tiếng Nga như: Thế giới mới, Ngọn cờ, Tháng Mười, Hữu nghị các dân tộc, Ngôi sao, Văn học, Văn học nước ngoài… và hàng chục tờ báo và tạp chí văn học khác mới xuất hiện sau này. Vậy là người dịch có thêm nhiều nguồn để lựa chọn, giúp cho bạn đọc có thể hình dung về nước Nga.

Hầu hết các truyện tôi chọn dịch đều là những sáng tác mới, nên dù viết về đề tài gì, phản ánh giai đoạn nào trong lịch sử nước Nga thì cũng được cảm thụ và thể hiện dưới một góc nhìn mới, chân thực và khách quan, đồng thời vẫn tiếp tục kế thừa và phát huy giá trị nhân văn của nền văn hóa Nga. Qua những tác phẩm này, người đọc như được sống lại ở một nước Nga còn bộn bề khó khăn gian khổ sau cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại năm 1945, thời kỳ xây dựng CNXH trong Liên bang Xô-viết và đặc biệt là nước Nga thời kỳ hậu Xô-viết với bao chuyện buồn vui khi bước vào cơ chế thị trường. Dẫu không phải là những cuốn biên niên sử, nhưng nước Nga vĩ đại với bao nỗi thăng trầm đã hiện lên trên từng trang sách vô cùng sinh động, chân thực và hấp dẫn.

Sau những tháng ngày “lặn lội” trên các trang mạng và “cắm đầu” vào bàn phím, cuối cùng tôi cũng tìm được những gì sáng giá trên bầu trời văn chương của nước Nga, và kết quả là nhiều tập sách dịch văn học Nga đương đại được xuất bản.

Văn học Nga - Xô-viết đã chinh phục nhiều thế hệ người Việt Nam, trước tiên là bởi tình cảm với quê hương Cách mạng Tháng Mười, sau nữa là vì chính sự xuất sắc của nền văn học đó. Gần đây, văn học Nga mới dần dần trở lại Việt Nam với nỗ lực của một số cá nhân dịch giả như Thụy Anh, Thúy Toàn, Phạm Vĩnh Cư... Và đặc biệt sự ra đời của Quỹ Hỗ trợ Quảng bá văn học Việt Nam - Nga vào tháng 5-2012 cho thấy những nỗ lực giới thiệu văn học Nga tới độc giả Việt Nam.

Phải khẳng định, việc dịch và giới thiệu văn học Nga tại Việt Nam chưa thật sự hệ thống. Số lượng các tác giả văn học Nga hiện đại và đương đại cùng số lượng tác phẩm của họ rất lớn, tuy nhiên chúng ta vẫn chưa tiếp cận được hết kho tàng này. Ðây là một thách thức và chúng tôi kỳ vọng sẽ có nhiều hoạt động nhằm chuyển ngữ những tác phẩm có chất lượng của nền văn học Nga đương đại.

Ðào Minh Hiệp