Ba bước tới mặt trời "cổ tích"
Thứ ba, 06/08/2013 - 09:01 AM (GMT+7)
[+] Cỡ chữ: Mặc định

"Ba bước tới mặt trời" là câu chuyện cổ tích có hậu, nơi mà mọi nhân vật chính đã tìm được cho mình những bến bờ, sự hòa giải và cả sự phục sinh. Tuy nhiên, giá trị của tác phẩm nằm ở chỗ: dẫu biết có những thứ vô lý, khó trở thành hiện thực, hoặc quá cao thượng, nhưng cách kể, cách xây dựng hình tượng cũng như giọng điệu của diễn ngôn truyện kể thật đẹp và lãng mạn, làm cho người đọc cứ như bị cuốn trôi vào một miền cổ tích...

Cảm giác ban đầu trong tôi khi cầm trên tay cuốn tiểu thuyết Ba bước tới mặt trời (Nxb Quân đội Nhân dân, 2013) của Phạm Thị Ngọc Thanh là sự ái ngại, bởi một nỗi lo lắng mơ hồ rằng, chị sẽ không vượt được chính mình, vượt qua những thành công nhất định ban đầu trong thơ. Tuy nhiên, khi bị cuốn vào tác phẩm, nỗi lo lắng mơ hồ ấy dần tiêu tan. Thì ra, dẫu là tiểu thuyết, nhưng dấu ấn thi ca trong từng dòng văn xuôi vẫn hết sức đậm nét. Tôi muốn nhấn mạnh đến đặc trưng đầu tiên trong tiểu thuyết của Phạm Thị Ngọc Thanh, đó là "chất thơ", là thi tính ngầm chảy trong nguồn mạch cảm xúc, phương thức xây dựng hình tượng, diễn ngôn truyện kể và phương thức cấu tạo văn bản.

Trước tiên, xét về mặt cốt truyện, Ba bước tới mặt trời là một câu chuyện cổ tích có hậu, nơi mọi mối tình và mọi nhân vật chính đã tìm được cho mình những bến bờ, sự hòa giải và cả sự phục sinh. Ðã có những mâu thuẫn (giữa Linh Trang với Hạ Lan), những bi kịch ("cái chết" của thầy Hưng, của bố Hạ Lan), những thử thách (mẹ của Hà), những yếu tố kỳ ảo (hai bóng ma trong rừng của hai chị em)... nhưng tất cả những yếu tố đó không làm nên giá trị cho tác phẩm. Giá trị của tác phẩm cũng không nằm ở chỗ lạc quan, kết thúc có hậu, thậm chí, chúng tôi xem đôi khi đó còn là nhược điểm của cuốn sách.

Tuy nhiên, giá trị của tác phẩm nằm ở chỗ, dẫu biết có những thứ vô lý, khó trở thành hiện thực, hoặc quá cao thượng, nhưng cách kể, cách xây dựng hình tượng, cách tác giả xây dựng giọng điệu của diễn ngôn truyện kể quá đẹp, quá lung linh và lãng mạn, làm cho người đọc cứ như bị cuốn trôi vào một miền cổ tích. Ðể vẽ nên miền đất huyền diệu đó, Ngọc Thanh đã kỳ công sử dụng nhiều màu sắc để "cọ vẽ" nên thế giới của mình, từ mầu vàng của hoa osaka, đến mầu xanh lam ngọc của bầu trời thu, mầu tím của hoa thạch thảo, mầu vàng ươm của hoa cải, mầu hoa đỏ máu của phượng, rồi đến cách sử dụng mùi của một "đầu bếp", như mùi hoa sữa đầy ám ảnh trang viết của chị, rồi đến cách sử dụng âm thanh của một "nhạc sĩ", từ tiếng đàn ghi-ta, tiếng đàn pi-a-nô của Hà, cho đến tiếng hát trầm ấm của anh. Việc xâm nhập sâu vào nội tâm của nhân vật Hạ Lan, một tâm hồn đẹp, trong sáng, nhạy cảm và chịu nhiều mất mát trong cuộc sống cũng góp phần tạo thi/nữ tính cao hơn cho cuốn tiểu thuyết.

Do đó, mặc dù ngôi kể được tác giả lựa chọn là ngôi thứ ba, nhưng tính chủ quan, sự xâm nhập sâu vào nội tâm nhân vật đã biến ngôi kể đó mang bản chất và ưu điểm của ngôi kể thứ nhất. Tính duy cảm, nội tâm, nặng về cảm xúc của ngôi kể đã quy định phần nào giọng điệu trữ tình của tác phẩm. Người đọc do đó, đến với tiểu thuyết của chị cũng nhẹ nhàng, trữ tình như khi đọc tập thơ của Ngọc Thanh.

Ðiểm đáng chú ý khác, Ngọc Thanh là người làm thơ hay, và chị cũng biết vận dụng thế mạnh này của mình khi viết văn xuôi, bằng cách đưa nhiều văn bản thơ vào trong diễn ngôn truyện kể. Chúng tôi thống kê được có không dưới 10 lần, những văn bản thơ thuần túy đã được kết hợp vào trong diễn ngôn tự sự. Việc liên văn bản giữa thơ và văn xuôi đã làm mềm hóa tính tự sự, mà nâng cao tính trữ tình cho văn bản. Phương thức này cũng góp phần tạo ra những khoảng trống, những trường liên tưởng liên văn bản, buộc người đọc phải gợi nhớ đến nhiều bài hát, nhiều bài thơ của cả Ngọc Thanh và của những tác giả thành danh khác. Qua đó, biên độ nghĩa và quỹ đạo cảm xúc cũng dường như được kéo dài ra, sâu lắng hơn và ngân nga hơn. Nhiều bài thơ trong Ba bước tới mặt trời chúng tôi đánh giá là những bài thơ hay, ngay cả khi chúng đứng độc lập ra thành văn bản riêng.

Thi tính trong cuốn tiểu thuyết còn thể hiện ở cách xây dựng tính cách nhân vật và quan niệm nghệ thuật về con người của Ngọc Thanh. Dường như với tác giả, mỗi nhân vật chỉ là một nốt nhạc khác của sự thống nhất một bản nhạc chung, với âm điệu, ca từ thống nhất và nối kết. Cái thế giới cổ tích mà Ngọc Thanh xây dựng dường như ít cá tính, ít sự đa diện, ít sự chuyển hóa tính cách, ít những con người xấu. Mỗi nhân vật là một cái đẹp khác trong cái đẹp chung mà chị hằng đeo đuổi, ám ảnh, đúng với bản mệnh một thiên thần áo trắng mà Ngọc Thanh từng vận vào trong hành trình sáng tạo thi ca. Trong thơ, và cả trong cổ tích, người ta không đi tìm những cá tính, sự đa diện, sự biến chuyển tư tưởng của nhân vật mà người ta chỉ đi tìm cảm xúc, tìm cái ý nghĩa tổng phổ và sau cùng của tác phẩm. Chính vì vậy, cần xây dựng một lối đọc tiểu thuyết của Ngọc Thanh theo lối đọc thơ và đọc cổ tích, nhằm lần ra ý nghĩa và giá trị những nhân vật của chị.

Kể ra, trong một thế giới nhiều bi quan, vỡ mộng, phân mảnh mà chúng ta đang sống, vẫn có thể viết và nghĩ như Ngọc Thanh về con người, về quan hệ giữa người với người thì là ảo tưởng, nhưng là cần thiết, bởi nếu chúng ta không hướng về cái đẹp, cái thiện, không nghĩ con người như chính giá trị và bản mệnh người của nó, thì thật là tệ hại và càng có nguy cơ đánh mất niềm tin vào tương lai. Chẳng phải, trẻ con trong mọi thời đại đều yêu mến cổ tích, và mỗi chúng ta, trước khi trưởng thành, làm người lớn, hoặc để cuộc đời biến mình thành người lớn, cũng đã từng là trẻ con - quãng đời đẹp nhất của mỗi người đó hay sao?

Mỗi câu chuyện tình yêu luôn có một hạnh phúc riêng và một bi kịch riêng. Tất nhiên, không thể lấy phần hạnh phúc nhằm khắc phục và chữa lành cho những bi kịch. Mối tình giữa ba nhân vật Hưng - Hạ Lan - Hà phần nào vừa đủ đắng cay, bi kịch, thử thách để trở nên ý nghĩa, nhưng cũng vừa đủ hạnh phúc để an ủi và làm chỗ dựa tinh thần cho con người hậu hiện đại vốn đã quá nhiều hoang mang bởi những vết thương và sự thất bại. Tình yêu, dẫu sao chân mệnh và ý nghĩa của nó cũng là đi tìm hạnh phúc, dẫu theo thói thường, nó hay mang lại khổ đau, đến mức nhiều khi người ta tin một cách chắc chắn rằng tình yêu tức khổ đau, hoặc vẻ đẹp hay giá trị của tình yêu nằm trong chính nỗi đau và sự bất thành của nó. Ngọc Thanh hiểu rõ nguyên lý ấy, nhưng chị vẫn trả tình yêu lại cho tình yêu, tức cho những hạnh phúc, và đưa những lời hẹn thề quay về được với nhau như thuở ban nguyên thoạt kỳ thủy.

Chúng tôi tin trong những tiểu thuyết sau, tác giả sẽ tiếp tục hành trình sáng tạo của mình với những tác phẩm mang chiều sâu tư tưởng hơn, cốt truyện hợp lý hơn, áp dụng nhiều kỹ/ chiến thuật tự sự hiện đại hơn... Nhưng nếu chỉ dừng lại ngang chừng này thôi, tôi tin chúng ta vẫn có một Ngọc Thanh đúng như tên gọi của chị, một viên ngọc xanh sáng đẹp, và mọi người vẫn chờ viên ngọc ấy không ngừng được mài dũa để sáng long lanh hơn trong hành trình sáng tạo.

PHAN TUẤN ANH