Thắp lửa nhặt "rác", bài trừ tin giả

Thứ Sáu, 27/10/2017, 19:56:33
 Font Size:     |        Print
 

Không ít người đọc bị dẫn dụ, bị cuốn theo các loại tin đưa lên mạng xã hội không được kiểm chứng. Ảnh: Đức Anh

Trong sự hỗn mang của mạng xã hội (MXH), thật giả lẫn lộn, giá trị nhiều khi đảo lộn thì vẫn có những người âm thầm đi tìm sự thật của thông tin, miệt mài khai mở những điều hay lẽ phải, làm lan tỏa những điều tốt đẹp, vạch mặt chỉ tên cái xấu...

Khi nhà báo kiểm chứng thông tin trên mạng xã hội

Tin giả tràn lan trên MXH là một thách thức với đội ngũ những người làm báo tử tế, khiến họ đặt ra mệnh lệnh phải hành động để thay đổi. Một nhóm nhà báo đã ngồi lại với nhau. Sau những giờ bàn bạc thảo luận, họ đi đến quyết định thành lập nhóm "Kiểm chứng thông tin". Bởi muốn phân biệt tin thật tin giả trước hết cần kiểm chứng nó. Đủ loại tin đưa lên MXH mà không hề được kiểm chứng, người đọc bị dẫn dụ, bị cuốn theo. Tin giả được chia sẻ nhiều nghiễm nhiên được coi như tin thật. Một tài khoản Facebook tung lên trang cá nhân năm bức ảnh chụp tại một cuộc diễn tập khẩn nguy hàng không với nội dung "Mưa to quá máy bay rơi luôn... Thật là kinh khủng... Nội Bài này". Trong ảnh, một máy bay nằm ngang qua mương nước cùng với xe chữa cháy... Nhiều người sợ hãi hủy vé máy bay...

Nhóm Kiểm chứng thông tin lập tức đăng tải những thông tin chính thống từ các cơ quan chức năng xác minh máy bay rơi ở Nội Bài là tin bịa đặt của một phụ nữ bán hàng online. Thực tế chứng minh, để nhận diện tin giả không phải dễ, ngay cả đối với các nhà báo. Một dự báo cho biết tin giả sẽ phát triển đến mức ngay cả trí tuệ nhân tạo cũng không phát hiện được. Nhưng nhà báo có vũ khí kiểm chứng thông tin, có cách đi sâu sát với thực tế để phản ánh chân thực như một "kính chiếu yêu" đối với tin giả. Nhóm Kiểm chứng thông tin kết nối với các nhà báo uy tín ở nhiều tờ báo khác nhau, liên hệ với nhiều nguồn tin để sẵn sàng "chiếu yêu".

Trang Kiểm chứng thông tin trên Facebook cũng thường xuyên chia sẻ với bạn đọc những kiến thức cập nhật về sự nguy hiểm và các kỹ năng nhận diện, đối phó với tin giả. Chị Trần Lệ Thùy, phóng viên kỳ cựu của tờ Tuổi Trẻ, Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Truyền thông và phát triển - người đã tham gia chương trình nghiên cứu về báo chí Việt Nam tại Viện Báo chí Reuters, Đại học Oxford (Anh) - thành viên của nhóm - đang chuẩn bị đưa các chương trình đào tạo báo chí truyền thông về nghiệp vụ kiểm chứng thông tin từ MXH đối với các nhà báo.

Khi MXH phát tán thông tin Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam (VINPA) có đề xuất cấm công chức, viên chức Hà Nội mua xăng của trạm xăng mới thành lập của Nhật - Idemitsu Q8 (IQ8), trang Kiểm chứng thông tin lập tức chia sẻ những bài báo của các đồng nghiệp xác minh tin nói trên hoàn toàn là bịa đặt. Điều tra sâu hơn, họ xác định tin giả này được phát đi từ hai website "nhái" báo chí là Tuổi trẻ Việt Nam và Pháp luật news. Một thành viên của Kiểm chứng thông tin đã đưa ra cảnh báo với các đồng nghiệp: "Nhắc nhở các bạn là trang Tuổi trẻ Việt Nam, Pháp luật news là hai trang tin "nhái" báo chí. Tin tức ở đó phần nhiều là tin đồn, giật gân câu view, thật giả lẫn lộn, xem tham khảo thôi, đừng có share tán loạn. Anh em lưu ý là báo chí ở Việt Nam không bao giờ được cấp tên miền .news, .org... là tên miền quốc tế, mà phải là tên miền có đuôi .vn".

Từ khi thành lập cho đến nay, nhóm Kiểm chứng thông tin đã chia sẻ rất nhiều tin chính thống để đẩy bật tin giả như tin đồn thất thiệt về Cộng hòa Liên bang Đức ngừng cấp thị thực cho đoàn doanh nghiệp và sinh viên Việt Nam; tin đồn về Hà Nội lấp Hồ Tây; sự thật về thông tin hai nữ sinh hiếp dâm bạn nam đến chết... Nhưng có những thông tin họ cũng không thể kiểm chứng vì thiếu công cụ, thiếu nguồn tin đáng tin cậy và khó khăn còn đến từ chính những bài viết của một số nhà báo được đăng trên báo chí chính thống nhưng lại bị bạn đọc phản ánh là sai sự thật và mức độ nguy hiểm cũng ngang tin giả. Mới đây thông tin về một phóng viên thường trú ở Nghệ An từng là đối tượng truy nã 18 năm trước của công an TP Hồ Chí Minh, nhiều báo của cơ quan bảo vệ pháp luật đưa tin đã di lý phóng viên kia vào TP Hồ Chí Minh để phục vụ điều tra; trong khi tờ báo của phóng viên này đã làm hẳn một loạt bài để chứng minh phóng viên đó đang sống và làm việc ở thành phố Vinh một cách bình thường. Sự thật chỉ có một. Hai nguồn tin trái chiều nhau của chính các cơ quan báo chí làm cho ngay cả các nhà báo cũng có phần "bối rối", băn khoăn hư thực? Tại sao giữa thời đại bùng nổ thông tin mà có những sự thật tưởng như đơn giản như vậy lại chưa thể làm rõ được? Nhiều khi đứng sau tin giả là những thế lực, những âm mưu đen tối mà những phóng viên đi kiểm chứng thông tin lại giống như Đông ky sốt đánh cối xay gió.

Những đốm sáng đẩy lùi bóng tối

Trên MXH, có những người như Đông ky sốt, không chỉ chống tin giả mà còn tình nguyện "quét rác", bày tỏ quan điểm về những điều chướng tai gai mắt, cổ vũ những thứ tốt đẹp. Nhà báo Trương Anh Ngọc công tác ở Thông tấn xã Việt Nam là một người như vậy, trên Facebook cá nhân anh thường xuyên viết bài thể hiện quan điểm về nhiều vấn đề trên MXH.

Nhà báo Trương Anh Ngọc bày tỏ: "Bằng các click chuột, bằng rất nhiều những điều không được kiểm chứng, hoàn toàn một chiều và không gì có thể tin rằng đấy là sự thật, đám đông tung hứng các tin thất thiệt đi khắp nơi. Một người bạn khác lại nói với mình rằng, người Việt bây giờ đọc tin trên Facebook nhiều hơn đọc báo. Đấy có lẽ là thật. Những chuyện riêng tư của các cá nhân trở thành thông tin. Những chuyện đùa cợt thành thông tin. Những lời chửi rủa thành thông tin. Những cuộc đánh ghen thành thông tin. Và ghê sợ hơn cả là những thông tin không được kiểm chứng có thể tạo ra những chấn rung lớn, điều chỉnh cả hành vi của con người tiếp nhận. Facebook, dưới những ngón tay bấm phím của những người thiếu ý thức và dân trí thấp, có thể trở thành máy chém và ai cũng có thể trở thành các quan tòa là như thế. Bạn mong chờ điều gì khi đưa một dòng thông tin lên Facebook? Và bạn có hình dung ra nó sẽ tác động đến người khác ra sao?".

Anh Ngọc cũng có những góc nhìn tinh tế và quan điểm không khoan nhượng với nhiều thói hư tật xấu của người Việt như câu chuyện vượt đèn đỏ và đi ngược chiều ở Hà Nội, vấn đề trọng nam khinh nữ hay những thói quen thiếu văn hóa trên MXH. Facebook cá nhân của Anh Ngọc có tới 95.799 người theo dõi nên sự lan tỏa rất lớn và góp phần hình thành một cộng đồng mạng văn minh.

Facebook cá nhân của doanh nhân Lương Hoài Nam thường xuyên bác bỏ quyết liệt những thông tin sai sự thật trên mạng xã hội và chia sẻ nhiều bài viết tích cực. Một bài viết trên Facebook của Lương Hoài Nam: "Đừng để "dính" fake news. Một người nói vu vơ trên báo: để tăng công suất sân bay Tân Sơn Nhất, cần phải giảm giãn cách giữa các chuyến bay cất, hạ cánh từ 5-7 phút/chuyến xuống còn 2 phút/chuyến. Thế là một số bác do thiếu cẩn trọng, bị dính chưởng fake news và phát biểu theo. Sự thật là nếu tính bình quân 24 giờ/ngày, Tân Sơn Nhất đang phục vụ cỡ 30 chuyến/giờ, tức 2 phút/chuyến. Đang là 2 phút/chuyến rồi nhé!".

Facebooker Lương Quốc Chính- một bác sĩ của bệnh viện Bạch Mai lại góp một tiếng nói tích cực trên MXH bằng cách chia sẻ những hiểu biết về chuyên môn của mình, đả phá những thông tin phản khoa học về sức khỏe. Những bài viết bác sỹ này chia sẻ như: Tác hại của thịt hun khói, hay cách sơ cứu khi co giật... Facebook của bác sĩ Chính trở thành một nơi hỏi đáp nhiều vấn đề về sức khỏe đáng tin cậy được nhiều người xem và chia sẻ. Bởi trên MXH, ngay cả những thông tin về sức khỏe - vốn luôn phải chính xác - nhưng vẫn thật giả lẫn lộn, không chính danh, không thể kiểm chứng.

Một bạn đọc hỏi trên Facebook bác sĩ Chính: "0,5mg Atropin có đủ liều?, nhịp chậm + Huyết áp thấp nên dùng thuốc gì khác ?, gần 20 phút thì có ảnh hưởng gì tới não không khi mà vừa nhịp chậm vừa giảm HA". Như thường lệ, bác sĩ này trả lời ngay và nhận được sự tin tưởng bởi uy tín và sự chính danh - vốn không nhiều trên MXH.

Những "Đông ky sốt" như Trương Anh Ngọc, Lương Hoài Nam, Lương Quốc Chính chỉ đơn giản đang làm nhưng việc mà cảm thấy cần làm, giản dị như đốt một que diêm thay vì ngồi nguyền rủa bóng tối. Nhưng với việc đó, nhiều khi họ nhận không ít "gạch đá" từ MXH. Những thành phần sẵn sàng ném đá giấu tay, suy diễn, vu cáo sự tử tế tốt đẹp hóa ra lại rất nhiều và kết thành cả một thế lực ghê gớm mà bộ mặt thật được che dấu bởi tính ẩn danh. Nhưng những "Đông ky sốt" không đơn độc, và ngày càng có nhiều đốm lửa được thắp lên...

THANH CHƯƠNG