Thu hồi tài sản tham nhũng:

Nhiều vướng mắc và bất cập

Thứ Bảy, 28/10/2017, 13:44:00
 Font Size:     |        Print
 

Các bị cáo trong vụ án “cố ý làm trái các quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng” xảy ra tại Vinashin phải bồi thường và liên đới bồi thường gần 1.200 tỷ đồng, nhưng đến nay số tiền thu được mới chỉ 10 tỷ đồng.Ảnh | Doãn Tấn

Thu hồi tài sản tham nhũng (THTSTN) là giải pháp quan trọng nhằm giảm thiểu tác hại của hành vi tham nhũng, triệt tiêu động cơ của tội phạm tham nhũng, thực hiện tốt công tác này cũng tạo ra tính răn đe, ngăn ngừa hành vi tham nhũng. THTSTN đã được thể chế hóa trong một số văn kiện quốc tế (toàn diện nhất là Công ước LHQ về chống tham nhũng) và trong các văn bản pháp luật của Việt Nam. Tuy nhiên, quá trình triển khai thực hiện trong những năm vừa qua bộc lộ nhiều yếu kém, hạn chế với hàng loạt vướng mắc cần tháo gỡ.

Tỷ lệ thu hồi rất thấp

Trong 10 năm thi hành Luật Phòng, chống tham nhũng, số tiền đã thu hồi được cho Nhà nước chỉ vẻn vẹn 4.676,6 tỷ đồng trên tổng số thiệt hại do các vụ án, vụ việc tham nhũng đã gây ra được phát hiện là 59.750 tỷ đồng, tức chỉ xấp xỉ 8%. Những năm gần đây, tỷ lệ THTSTN có tăng nhưng vẫn còn thấp hơn nhiều so với số tài sản bị chiếm đoạt. Tài sản tham nhũng trong một số vụ án bị tẩu tán, không kiểm soát, truy tìm được, hoặc đã được các đối tượng phạm tội chuyển hóa dưới nhiều cách thức khác nhau như chuyển quyền sở hữu cho người thân; thông qua hoạt động rửa tiền, tẩu tán ra nước ngoài. Đối tượng phải thi hành án trong các vụ án tham nhũng chủ yếu phải chấp hành hình phạt tù, trong khi phần dân sự có thể có giá trị lớn nhưng tài sản để bảo đảm thi hành án có giá trị rất nhỏ, không đủ thi hành nghĩa vụ mà bản án đã tuyên.

Minh chứng điển hình qua nhiều đại án về tham nhũng cho thấy tỷ lệ thu hồi rất thấp, gây thất thoát lớn cho ngân sách nhà nước như vụ Vinalines, chỉ thu được 10%. Năm 2014, Tòa án Nhân dân tối cao tuyên các bị cáo phải bồi thường hơn 366 tỷ đồng, trong đó Dương Chí Dũng phải bồi thường 110 tỷ đồng. Tuy vậy, tính đến hết tháng 3-2017, cơ quan thi hành án mới thu và chi trả cho Vinalines hơn 37 tỷ đồng. Dương Chí Dũng cũng chỉ nộp được 21,5 tỷ đồng, đến ngày 12-4-2017, Cục trưởng Thi hành án dân sự TP Hà Nội Lê Quang Tiến cho biết đã ra quyết định không có điều kiện thi hành án đối với khoản tiền còn lại hơn 88,5 tỷ đồng của Dương Chí Dũng vì xác minh thấy “không còn tài sản”. Vụ án Vinashin (giai đoạn 1), bản án đã tuyên các bị cáo phải bồi thường và liên đới bồi thường gần 1.200 tỷ đồng nhưng đến nay, số tiền được thu được mới chỉ là con số rất nhỏ 10 tỷ đồng (trong đó bị cáo Phạm Thanh Bình chỉ bồi thường được 2,35 tỷ đồng trong gần 530 tỷ đồng phải bồi thường).

Một loạt vụ án tham nhũng lớn gần đây như vụ Hà Văn Thắm, Trịnh Xuân Thanh hay mới đây nhất là khối tài sản lớn của một số cán bộ nhà nước được báo chí phản ánh khiến dư luận đặt ra dấu hỏi lớn cho việc ngăn chặn sự hình thành tài sản bất minh, thu hồi tài sản do hành vi tham nhũng mà có và kỳ vọng tình hình sẽ được cải thiện trong thời gian tới.

Tẩu tán, hợp pháp hóa tài sản tham nhũng

Theo Tổng Thanh tra Chính phủ Phan Văn Sáu, tỷ lệ THTSTN thấp có nguyên nhân do nhiều trường hợp hành vi tham nhũng xảy ra thời gian khá lâu mới bị phát hiện, đối tượng đã cất giấu, tẩu tán, hợp pháp hóa tài sản, thậm chí đã sử dụng phần lớn tài sản chiếm đoạt được tiêu xài hoang phí nên khi bị phát hiện không có khả năng khắc phục hậu quả, các cơ quan chức năng chưa quyết liệt, triệt để trong việc kê biên, xử lý tài sản do phạm tội tham nhũng mà có trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, một số vụ án gặp khó khăn khi phải thu hồi tài sản ở nước ngoài... Ông Ngô Mạnh Hùng, Phó Cục trưởng Chống tham nhũng (Thanh tra Chính phủ) cho rằng lâu nay khó THTSTN do phải thực hiện qua kênh duy nhất là truy tố, xét xử, có bản án, sau đó mới kê biên tài sản, khiến tội phạm tham nhũng có thời gian tẩu tán tài sản.

Đáng chú ý còn có nhiều tác nhân như nhiều quy định của pháp luật hiện hành còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu của Công ước LHQ như thiếu cơ chế chi tiết, cụ thể trong hợp tác quốc tế về thu hồi tài sản do phạm các tội về tham nhũng mà có; thiếu quy định cụ thể về việc kiểm tra, giám sát các tài khoản được mở, được duy trì hoặc nhân danh các cá nhân đang hoặc đã từng giữ chức vụ chủ chốt trong bộ máy nhà nước, hay các thành viên trong gia đình hoặc cộng sự thân thiết của người này; thói quen sử dụng tiền mặt khiến việc phát hiện, chứng minh, truy tìm, thu giữ, quản lý tài sản do phạm tội tham nhũng mà có còn khó khăn, vai trò của hệ thống ngân hàng trong kiểm tra dòng tiền chưa tốt, mức độ minh bạch tài sản chưa cao, hệ thống đăng ký tài sản chưa phát triển dẫn đến nhiều tài sản có thể không chứng minh được nguồn gốc, nghĩa vụ chứng minh của những người sở hữu tài sản bất minh chưa được đề cao. Bên cạnh đó, Việt Nam chưa xác định được cơ quan đầu mối thực hiện hợp tác quốc tế trong việc thu hồi tài sản nên việc THTSTN bị tẩu tán ra nước ngoài gặp nhiều vướng mắc.

Những kiến nghị

Vừa qua, Bộ luật Hình sự đã bổ sung một số quy định tạo điều kiện cho việc THTSTN như quy định người bị kết án tử hình về tội tham ô tài sản, tội nhận hối lộ mà sau khi kết án đã chủ động nộp lại ít nhất 3/4 tài sản tham ô, nhận hối lộ và hợp tác tích cực với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm hoặc lập công lớn thì sẽ không thi hành án tử hình và chuyển hình phạt thành tù chung thân. Dự thảo Luật Phòng, chống tham nhũng (sửa đổi) với nhiều quy định mới kỳ vọng sẽ góp phần tạo chuyển biến cho THTSTN như quy định kiểm soát tài sản, thu nhập của cán bộ, công chức; quy định về quyền hạn cho các cơ quan chức năng nhằm kiểm soát tài sản, kịp thời phát hiện, ngăn chặn, xử lý hành vi tẩu tán, che giấu hoặc chuyển dịch tài sản tham nhũng như quy định áp dụng biện pháp quản lý tài sản, thu nhập kê khai không trung thực, không được giải trình một cách hợp lý; xử lý tài sản, thu nhập kê khai không trung thực, xử lý tài sản, thu nhập tăng thêm không được giải trình một cách hợp lý, xử lý tài sản có liên quan đến hành vi tham nhũng được phát hiện qua hoạt động kiểm tra, thanh tra, kiểm toán.

Để hiệu quả THTSTN thật sự chuyển biến rõ rệt, cơ quan có thẩm quyền cần tập trung kiểm soát thu nhập, tài sản của xã hội nói chung và nhóm người có chức vụ, quyền hạn nói riêng nhằm phòng ngừa, ngăn chặn ngay từ đầu sự hình thành tài sản và thu nhập bất minh, nghiên cứu tổng thể để tiến tới thể chế hóa quy định mang tính đột phá về việc tịch thu tài sản không dựa trên kết án hình sự. Theo đó, nghĩa vụ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của thu nhập, tài sản thuộc về người bị tình nghi phạm tội. Tất cả những thu nhập, tài sản không thể giải trình thỏa đáng về nguồn gốc được coi là tài sản bất minh và phải được thu hồi. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng cần đẩy mạnh ký kết hiệp định tương trợ tư pháp với các nước, quy định cụ thể về thẩm quyền, trình tự, thủ tục hợp tác quốc tế về THTSTN, hình thành một cơ quan chuyên trách hợp tác với các nước để THTSTN tẩu tán ra nước ngoài.

Lâu nay khó THTSTN do phải thực hiện qua kênh duy nhất là truy tố, xét xử, có bản án, sau đó mới kê biên tài sản, khiến tội phạm tham nhũng có thời gian tẩu tán tài sản.


Năm 2015, các vụ án, vụ việc tham nhũng gây thiệt hại hơn 950 tỷ đồng và 9.887 m2 đất, cơ quan chức năng đã thu hồi được hơn 505 tỷ đồng, đạt 55,8% (tỷ lệ này năm 2013 chỉ là 10%, năm 2014 là 22,3%) và thu hồi được 2.887 m2 đất (đạt 29,2%). Năm 2016, các vụ án, vụ việc tham nhũng gây thiệt hại hơn 240 tỷ đồng, 838 m2 đất, đã thu hồi 92 tỷ 460 triệu đồng và kê biên bảy bất động sản, đạt 38,3%.
Ông Shervin Majlessi, Cố vấn pháp luật cao cấp của WB/Sáng kiến về Thu hồi tài sản bị đánh cắp của UNODC: Nỗ lực THTSTN thông qua quy trình truyền thống, nghĩa là qua kênh tố tụng và theo phán quyết của tòa án, thường ít mang lại hiệu quả, do vậy, nhiều nước đã lựa chọn cách thức “tịch thu tài sản mà không cần tuyên án”. Tùy từng quốc gia, cách thức áp dụng biện pháp tịch thu tài sản mà không cần tuyên án có khác nhau nhưng đều có điểm chung là hướng vào tài sản bất minh chứ không phải cá nhân.
Nga Nguyễn

Chia sẻ