Tình yêu nghệ thuật rối nước

Thứ Năm, 22/02/2018, 13:24:44
 Font Size:     |        Print
 

Nghệ nhân Phan Thanh Liêm (bên trái) hướng dẫn khách tham quan biểu diễn rối nước.
Tại Hà Nội vừa có thêm một không gian biểu diễn rối nước thu nhỏ tại đường Thạch Bàn (quận Long Biên). Tác giả của sân khấu rối nước thu nhỏ ấy chính là nghệ nhân Phan Thanh Liêm. Là con nhà nòi, mang theo tình yêu, tâm huyết với nghề rối nước, sống giữa đô thị, anh đã xoay xở đủ cách để quân rối có thể "sống" được - đó chính là tạo ra những sân khấu nhỏ. Đây là sân khấu rối nước thu nhỏ thứ hai tại Hà Nội do anh tạo dựng.

Ai từng đến sân khấu rối nước thu nhỏ của nghệ nhân Phan Thanh Liêm ở ngõ chợ Khâm Thiên đều không khỏi bất ngờ. Đường vào lắt léo như một mê cung. Căn nhà của vợ chồng nghệ nhân chỉ rộng khoảng hai chục mét vuông, chỗ nào cũng la liệt những quân rối. Không gian dành cho rối nhiều hơn cả... cho người. Có cả chỗ để anh tự tay đục những quân rối gỗ. Nhưng thế vẫn chưa đủ. Tầng bốn của ngôi nhà được anh biến thành một sân khấu rối nước. Bao nhiêu "món" của rối nước đều đủ cả, từ "ao làng", "thủy đình", chú Tễu giáo trò... cho đến hàng chục tích trò. Khi bắt đầu biểu diễn, anh kéo rèm, tắt đèn..., biến tầng bốn thành một không gian làng quê. Chỉ có điều, tất cả đều được "thu nhỏ". Cả những quân rối cũng thế. Chúng được đẽo gọt xinh xắn, gọn gàng hơn. Bởi tất cả các tích trò đều do một mình Phan Thanh Liêm thực hiện. Nhiều người gọi đây là "sân khấu độc diễn" là vì thế. Mấy năm trước, Phan Thanh Liêm đã mở sân khấu rối nước thu nhỏ "tại gia" để phục vụ nhu cầu của khách du lịch, của bất kỳ ai có nhu cầu "đặt hàng". Nhưng sân khấu rối nước tại ngõ chợ Khâm Thiên quá nhỏ hẹp, đường vào lắt léo, không thuận tiện. Nghệ nhân Phan Thanh Liêm đã cậy cục suốt mấy năm trời để thỏa ước nguyện của mình: Tạo dựng một sân khấu rối nước thứ hai, khang trang hơn, có thể phục vụ khán giả tốt hơn.

Bây giờ thì mong muốn ấy đã trở thành hiện thực. Sân khấu rối nước thu nhỏ của anh tại đường Thạch Bàn (quận Long Biên) khai trương cuối năm 2017 được thiết kế rộng rãi hơn, với 50 chỗ ngồi. Sau mấy tháng đi vào hoạt động, sân khấu đã thu hút khá đông khán giả. Tuy cái tên Phan Thanh Liêm chưa được gắn với tua du lịch của nhiều doanh nghiệp lữ hành, nhưng cách làm độc đáo của anh được nhiều người biết đến, được lan truyền trên mạng xã hội... Bởi thế, nhiều khách quốc tế cũng tìm đến sân khấu rối nước thu nhỏ để có những trải nghiệm về văn hóa Việt Nam. Đặt cơ sở biểu diễn tại đây, nghệ nhân Phan Thanh Liêm hy vọng có thể kết nối với tuyến du lịch Bát Tràng, cũng như "đón đầu" một số đoàn khách du lịch trong nước khi đến với Hà Nội.

Nghệ nhân Phan Thanh Liêm sinh năm 1965, trong một gia đình có bảy đời gắn bó với nghề rối nước. Cha và ông anh đều từng là những nghệ nhân rối nước có tiếng. Sống giữa Hà Nội, lại không công tác ở đoàn nghệ thuật truyền thống nào, việc nối nghiệp gia đình tưởng như là không thể. Ở quê, một phường rối cần đến mấy chục người. Làm sao gây dựng một phường rối ở nội thành? Chưa kể, đục đẽo một quân rối cũng tốn bao nhiêu công sức. Phan Thanh Liêm trăn trở lắm. Cuối cùng anh nghĩ ra, muốn gắn bó với rối nước trong điều kiện đặc biệt như thế, chỉ còn cách tự làm một mình. Muốn tự làm một mình thì phải "thu nhỏ" sân khấu rối nước lại. Vốn sẵn nghề điêu khắc trong tay, anh tự đục những quân rối mới, kích thước chưa đến một nửa quân rối thông thường. Biểu diễn một tích trò cần đến mấy người phối hợp. Giờ có một mình, các quân rối, tích trò cũng phải thay đổi ít nhiều cho phù hợp. Sau khi làm xong các quân rối, Phan Thanh Liêm tự tập luyện biểu diễn một mình. Năm 2000, lần đầu, Trung tâm Văn hóa nghệ thuật Vân Hồ có một suất diễn đặc biệt - biểu diễn rối nước mi-ni. Nghệ nhân "độc diễn" đó chính là Phan Thanh Liêm. Thành công thu được ngoài mong đợi. Một năm sau, Phan Thanh Liêm tiếp tục cải tiến sân khấu rối nước thu nhỏ, để việc biểu diễn thuận lợi hơn. Anh tham gia biểu diễn tại nhiều sự kiện văn hóa và được cộng đồng ủng hộ. Cả "sân khấu" với hàng chục tích trò như: Bát tiên, Đánh cáo bắt vịt, Múa phượng... được anh Liêm "gói ghém" trong một chiếc thùng chở sau xe máy. Đến địa điểm biểu diễn, anh khiến mọi người ngỡ ngàng khi "trưng" ra bể nước, thủy đình, quân rối... Rất gọn nhẹ, mà lại vẫn đậm đà bản sắc văn hóa Việt. Phan Thanh Liêm đặc biệt gắn bó với các em học sinh, nhiều trường học trên địa bàn mời anh đến biểu diễn. Thẩm thấu tình yêu những quân rối từ cha ông, nên Liêm luôn sẵn cả kho chuyện kể về rối nước cho các bạn trẻ. Anh cũng không quá câu nệ với những tích trò cổ điển, mà sáng tạo thêm một số tiết mục gắn với nội dung bảo đảm an toàn giao thông, chủ đề bảo vệ biển đảo... giàu tính giáo dục khi biểu diễn phục vụ các khán giả trẻ.

Cũng chính vì tổ chức "cơ động" đặc biệt như thế, Phan Thanh Liêm được nhiều bạn bè quốc tế, Việt kiều biết đến. Việc đưa cả phường rối đi giới thiệu văn hóa Việt ở nước ngoài luôn gặp khó khăn, nhưng với "sân khấu thu nhỏ" của Phan Thanh Liêm, mọi việc đơn giản hơn rất nhiều. Đây là lý do Phan Thanh Liêm được nhiều cơ quan, đơn vị, kiều bào... mời đi biểu diễn ở các nước châu Âu, châu Mỹ.

Từ chỗ quanh năm lưu diễn, để có thể quảng bá tốt hơn, anh đã lần lượt cho ra đời hai địa điểm biểu diễn rối nước cố định. Nghệ nhân Phan Thanh Liêm chia sẻ: "Đã theo đuổi đam mê thì không tránh được những lúc vui, lúc buồn. Cũng có những lúc vắng khách, nhìn quân rối thấy quạnh hiu. Nhưng bù lại, có những lúc được nghe tiếng cười của các bạn trẻ, được nghe khách quốc tế trầm trồ khi chứng kiến vẻ đẹp của văn hóa Việt, lại thấy vững bước hơn trên con đường mà mình đã chọn".

GIANG NAM