Hệ thống đê điều, hồ đập thủy lợi ở Nghệ An trước tác động biến đổi khí hậu (Tiếp theo và hết) (*)

Thứ Tư, 03/01/2018, 01:57:02
 Font Size:     |        Print
 

Mở rộng cửa xả đề phòng nguy cơ vỡ đập Gà ở xã Nghi Văn (Nghi Lộc).

Bài 2: Thấp thỏm sống cạnh hồ chứa nước -

Người dân sống cạnh các công trình thủy lợi luôn thấp thỏm lo sợ "vỡ đập" mỗi khi mưa lũ về do nhiều hồ đập thủy lợi ở Nghệ An qua nhiều năm khai thác, sử dụng đã xuống cấp nghiêm trọng…

"Bom nước" giữa làng quê

Một trong những "bom nước" phải nói đến là hồ chứa nước Ðồn Húng có dung tích trữ hơn 4,4 triệu m3 nước, hồ có nhiệm vụ cấp nước sản xuất nông nghiệp và phục vụ nước dân sinh cho hai xã Hùng Thành và Lăng Thành, huyện Yên Thành. Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Thủy lợi Bắc Nghệ An Nguyễn Văn Phượng cho biết: Hồ Ðồn Húng được xây dựng từ năm 1971, đến năm 1978 đập đất bị vỡ, sau đó được đầu tư xây dựng lại. Kể từ đó đến nay đập chưa được nâng cấp và hiện là đập ách yếu nhất của Nghệ An.

Quan sát cho thấy, thân đập dài hơn 800 m, nhỏ, yếu, xuất hiện nhiều chỗ rò, tổ mối, mặt đập sụt lún (nhất là tại điểm bị vỡ đập năm 1978), cống lấy nước rò rỉ mang cống, thân cống bằng các ống bê-tông lắp ghép đã bị xâm thực, hư hỏng… nguy cơ vỡ đập đất rất lớn khi có mưa to vượt tần suất. Anh Trần Hữu Ðạt, cán bộ quản lý công trình này cho biết: Nước rò rỉ chạy từ cống lấy nước đo được khoảng 70 lít/giây. Việc rò rỉ không chỉ gây mất nước mà về mùa khô hồ không đủ nước phục vụ tưới và cấp nước phục vụ cuộc sống người dân trong vùng.

Chủ tịch UBND xã Hùng Thành Trần Văn Trung cho biết: Do đập treo trên cao, thân đập quá yếu cho nên cứ vào mùa mưa bão, chính quyền địa phương và người dân lo ngay ngáy. Chúng tôi luôn phải cập nhật thông tin thời tiết cũng như "sự an toàn" con đập để kịp thời tổ chức sơ tán gần 800 hộ dân ra phía sau vùng đồi "ẩn nấp" bởi lo vỡ đập. Trong lúc chờ kinh phí sửa chữa, nâng cấp, giảm nguy cơ mất an toàn cho công trình, năm 2016, đơn vị quản lý đã phải mở rộng tràn chính thêm 30 m và mở thêm một tràn phụ khác cũng dài 30 m để thoát nước. Trong mưa bão số 10 vừa qua, đơn vị đã đưa bốn máy xúc đào cỡ lớn túc trực ở thân đập để xử lý tình huống bất trắc khẩn cấp, đề phòng nguy cơ vỡ đập.

Theo Trưởng phòng Nông nghiệp huyện Yên Thành Nguyễn Văn Dương: Yên Thành có nhiều hồ đập nhất tỉnh Nghệ An với 252 hồ, đập lớn nhỏ, trong đó địa phương quản lý 229 hồ chứa có dung tích dưới một triệu m3 nước. Trong số này có khoảng 20 hồ chứa xây dựng khá lâu đã xuống cấp nghiêm trọng, cần sửa chữa, nâng cấp ngay như: Ðập Tuần (Mỹ Thành), Thung Bộc (Tân Thành), Cửa Thờ (Tây Thành), Minh Xuân (Ðồng Thành); Khe Cau, Mây (Lý Thành)...

Do biến đổi khí hậu, những năm gần đây, nhiều địa phương ở Nghệ An đều xảy ra tình trạng mưa lũ lớn đe dọa an toàn công trình thủy lợi trên địa bàn. Nhất là các hồ, đập do xã quản lý, hầu hết xây dựng từ lâu, không có kinh phí sửa chữa, nâng cấp. Trong đợt mưa lũ lớn kéo dài trong tháng 9 và 10 vừa qua, mực nước các hồ tăng nhanh, áp lực nước làm cho thân đập yếu càng nhanh hư hỏng, có nguy cơ bị vỡ. Hồ Trại Gà ở xã Nghi Văn, huyện Nghi Lộc, tuy dung tích chứa nước không lớn, mưa lớn tràn qua thân đập cho nên đơn vị quản lý đã phải phối hợp địa phương huy động lực lượng, phương tiện mở rộng tràn để xả lũ, tránh nguy cơ vỡ đập. Hồ Ðập Tuần ở Mỹ Thành (Yên Thành) bị thấm toàn thân đập; các đập Lò Che, Ðức Quảng… bị nước tràn qua, gây xói lở hư hỏng nặng cùng nhiều hồ, đập ách yếu ở các địa phương khác.

Hồ Vực Mấu là công trình thủy lợi lớn nhất tỉnh Nghệ An có dung tích trữ nước lên đến 75 triệu m3. Theo Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Thủy lợi Bắc Nghệ An: Do có hai xã Quỳnh Thắng và Quỳnh Tân nằm trong lòng hồ cho nên việc tích và xả nước hồ Vực Mấu phải tính toán kỹ, từ dự báo nước thượng nguồn đổ về như thế nào, đến nước hạ du đang ở cao trình mức nào? Nếu mưa trên thượng nguồn khoảng 350 ml, thì lượng nước đổ về Vực Mấu tương đương 1.000 m3/giây. Lượng mưa lớn như vậy kéo dài, buộc phải xả lũ theo quy trình có thể gây ngập vùng hạ du. Thực tế đã xảy ra, mùa mưa bão năm 2013, Vực Mấu buộc phải xả năm cửa (tương đương 1.000 m3/giây) trong vòng năm giờ đồng hồ cùng với triều cường đang cao, đã làm thị xã Hoàng Mai ngập gần 2 m nước. Nếu không xả lũ kịp thời rất có thể sẽ xảy ra vỡ đập cũng như ngập lụt thượng lưu. Làm sao vừa an toàn hồ Vực Mấu vừa an toàn cho thượng lưu, hạ lưu và vừa bảo đảm nước tưới cho hàng nghìn héc-ta lúa và hoa màu là bài toán khó trong công tác vận hành hồ Vực Mấu, nhất là khi mưa trên thượng nguồn đạt 500 ml, tương đương 1.500 m3/giây đổ về lòng hồ.

Ðể hồ chứa nước an toàn hơn

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn kiêm Chi cục trưởng Thủy lợi Nghệ An Nguyễn Sỹ Hưng: Nghệ An hiện có hơn 625 hồ chứa lớn, nhỏ. Các công ty TNHH thủy lợi quản lý 92 hồ có dung tích một triệu m3 nước trở lên và hơn 533 hồ do các địa phương (xã) và hợp tác xã quản lý. Thời gian qua, thực hiện chương trình an toàn hồ chứa, Chính phủ đã quan tâm, hỗ trợ cho Nghệ An kinh phí để sửa chữa, nâng cấp về hồ chứa có dung tích lớn, ách yếu bảo đảm an toàn trước mưa lũ, nhất là các hồ có dung tích hơn hai triệu m3 nước trở lên, có thể bảo đảm an toàn với tần suất lũ từ 0,5 đến 2%.

Tuy nhiên, Nghệ An có nhiều hồ nhỏ do địa phương quản lý và đều được xây dựng cách đây từ 30 đến 40 năm. Tại thời điểm đó, điều kiện khảo sát, thiết kế và thi công còn hạn chế, đầu tư xây dựng không đồng bộ; việc duy tu sửa chữa thường xuyên hầu như không được thực hiện. Qua nhiều năm khai thác, sử dụng nhiều hạng mục công trình bị hư hỏng, xuống cấp nghiêm trọng, có nhiều nguy cơ đe dọa đến an toàn công trình. Công tác kiểm định an toàn hồ chứa thực hiện chưa được nhiều do thiếu kinh phí. Hiện, mới có 9 trong số 625 hồ chứa ở Nghệ An được kiểm định. Ðiểm chung là chung quanh tất cả các hồ, đập này ở vùng hạ du có hàng trăm, nghìn hộ dân sinh sống. Hậu quả sẽ khôn lường nếu các hồ, đập này xảy ra sự cố.

Ðồng chí Nguyễn Sỹ Hưng cho biết: Chủ trương của tỉnh là rà soát, đánh giá hiện trạng, tiến hành kiểm định và chuyển giao đơn vị quản lý các hồ chứa có dung tích từ một triệu m3 trở lên hoặc hồ chứa có dung tích từ 500 nghìn m3 trở lên có chiều cao đập từ 15 m trở lên, từ các địa phương về các công ty TNHH thủy lợi quản lý trên địa bàn toàn tỉnh theo chỉ đạo của UBND tỉnh Nghệ An (Ðề án kiện toàn, củng cố hệ thống tổ chức quản lý, khai thác công trình thủy lợi tỉnh Nghệ An). Tiếp tục bố trí kinh phí, lập dự án sửa chữa, nâng cấp các hồ chứa, nhằm từng bước sửa chữa, nâng cấp các hồ chứa ách yếu nhất.

Mới đây, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc nhất trí cho Nghệ An lắp đặt hệ thống ra-đa dự báo thời tiết, trạm quan trắc đo mưa ở thượng nguồn lưu vực các sông lớn, các hồ thủy điện và thủy lợi lớn. Riêng đối với công trình đại thủy lợi hồ Vực Mấu sớm lập dự án mở rộng sông Hoàng Mai để bảo đảm tiêu, thoát lũ khi mở cả năm cửa xả. Tuy nhiên, "vấn đề quan trọng là phối hợp giữa thực tế và lý thuyết cho phù hợp; nhất là trách nhiệm của người vận hành, phải luôn luôn bám công trình để đưa ra các quyết định nhằm hạn chế thấp nhất thiệt hại cũng như nâng cao hiệu quả phục vụ nước tưới cho vùng hưởng lợi". Như tâm sự của Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Thủy lợi Bắc Nghệ An Nguyễn Văn Phượng.

Giải pháp huy động nguồn lực để sửa chữa, nâng cấp các công trình hồ, đập bảo đảm an toàn là vấn đề mấu chốt nhất đối với tỉnh Nghệ An. Hiện có 147 hồ, đập lớn nhỏ ách yếu ở Nghệ An đã lập dự án đề nghị sửa chữa, nâng cấp. Chỉ tính riêng huyện Yên Thành có 10 đến 20 hồ, đập luôn trong tình trạng nguy cấp, cần sửa chữa ngay các hạng mục ách yếu với kinh phí khoảng 30 đến 40 tỷ đồng. Ðây là một con số khá lớn đối với huyện lúc này. Trước thực trạng các hồ chứa nước có nguy cơ mất an toàn cao, Chính phủ cùng các bộ, ngành liên quan cần nghiên cứu, tiếp tục ưu tiên nguồn vốn cho Nghệ An, giải quyết một cách cơ bản để phát huy cao nhất hiệu quả các hồ, đập hiện có; từ đó hạn chế những nguy cơ mất an toàn có thể xảy ra để người dân không còn thấp thỏm lo sợ sống cạnh các công trình hồ, đập khi mùa mưa bão đến.

* Bài 1: Đê biển, đê cửa sông oằn mình trước bão lớn

(*) Xem Báo Nhân Dân từ số ra ngày 2-1-2018.

Bài và ảnh: THÀNH CHÂU

Chia sẻ