Phát triển thanh toán không dùng tiền mặt (Kỳ 1)

Thứ Ba, 11/09/2018, 02:30:47
 Font Size:     |        Print
 

Khách hàng thanh toán hóa đơn bằng thẻ tại Siêu thị Co.opMart Tuy Hòa (Phú Yên). Ảnh: LÊ HẢO

Theo Quyết định số 2545/2016/QÐ-TTg, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Ðề án phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam giai đoạn 2016-2020 với nhiều mục tiêu cụ thể, trong đó đáng chú ý có mục tiêu giảm tỷ trọng tiền mặt trên tổng phương tiện thanh toán ở mức thấp hơn 10% vào cuối năm 2020. Nhiều chuyên gia đã nhận định, đây được coi như một "cuộc cách mạng" và thành công chắc chắn không thể đến trong một sớm, một chiều.

Bài 1: Kiên trì thay đổi thói quen

Việt Nam được đánh giá là một nước có nền tảng tốt để thực hiện mục tiêu giảm tỷ trọng giao dịch tiền mặt trên tổng phương tiện thanh toán. Nhưng "thành trì" kiên cố nhất cần được phá vỡ để thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, chính là phải thay đổi thói quen tiêu tiền mặt cố hữu của người dân. Cùng với đó, có cơ chế khuyến khích phát triển những phương thức thanh toán phi tiền mặt một cách đơn giản, thuận tiện và hiện đại để thay thế.

Giảm tỷ lệ tiền mặt

Cùng với Ðề án của Chính phủ, Chiến lược phát triển ngành ngân hàng Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 cũng được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, đặt mục tiêu đẩy mạnh phát triển thanh toán không dùng tiền mặt, tối ưu hóa mạng lưới ATM và thiết bị chấp nhận thẻ POS. Theo đó, đến cuối năm 2020, tỷ trọng tiền mặt trên tổng phương tiện thanh toán ở mức thấp hơn 10%; đến cuối năm 2025, con số này rút xuống còn 8%. Theo Vụ trưởng Thanh toán (Ngân hàng Nhà nước - NHNN) Phạm Tiến Dũng, cơ quan này đã và đang triển khai mạnh mẽ các Ðề án, Chiến lược và mới đây là thực hiện Quyết định số 241/2018/QÐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phát triển thanh toán trong dịch vụ công.

Tuy nhiên, mục tiêu giảm tỷ trọng chi tiêu tiền mặt vẫn được xem còn nhiều thách thức. Trong gần tám năm qua, Việt Nam chỉ giảm được 2% tỷ lệ tiền mặt trong tổng phương tiện thanh toán (năm 2010 là 14,02%). Trong khi đó chỉ còn chưa đầy hai năm tới, để đạt mục tiêu đề ra thì cần giảm tiếp khoảng 2% nữa. Thực tế cũng cho thấy, từ năm 2010 đến nay, tỷ trọng tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán không có sự thay đổi rõ rệt, thường dao động từ 11% đến 14% tùy thời điểm trong năm. "Việc thay đổi phương thức thanh toán từ tiền mặt sang phi tiền mặt ở Việt Nam vấp phải không ít khó khăn. Thách thức không chỉ từ cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin mà còn từ thói quen dùng tiền mặt của người tiêu dùng đã rất lâu đời" - Vụ trưởng Phạm Tiến Dũng chia sẻ.

Theo thống kê của NHNN, tính đến tháng 6-2018, tổng phương tiện thanh toán (chưa bao gồm các khoản phát hành giấy tờ có giá do các tổ chức tín dụng khác trong nước mua) đạt gần 8,88 triệu tỷ đồng, tăng 8,39% so cuối năm 2017. Tỷ trọng tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán đạt 11,87%, giảm 0,17% so cuối tháng 5-2018 và giảm 0,07% so thời điểm cuối năm 2017 nhưng lại cao hơn so cùng kỳ (11,35%).

Chuyên gia kinh tế TS Võ Trí Thành nhận định, thay đổi thói quen của người tiêu dùng mới thật sự là "cuộc cách mạng". Từ trước tới nay, cản trở lớn nhất của thanh toán không dùng tiền mặt chính là thói quen dùng tiền mặt trong dân rất nặng nề. Thống kê mới đây của Ngân hàng thế giới (WB) cho thấy, Việt Nam có lượng giao dịch phi tiền mặt thấp nhất trong khu vực, chỉ đạt 4,9%, trong khi ở Trung Quốc là 26,1%; Thái-lan là 59,7% và Ma-lai-xi-a là 89%.

Ða dạng phương thức thanh toán

Thay đổi thói quen trong thanh toán từ tiền mặt sang phi tiền mặt là một quá trình khó khăn khi tiền mặt đang phổ biến trong các giao dịch mua - bán hiện nay. Ðể thay đổi được thói quen đó, cần phải có những phương thức thanh toán mới thích hợp, thuận tiện hơn để người dân, doanh nghiệp lựa chọn. Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, việc ứng dụng công nghệ số đang ngày càng được chú trọng. Bên cạnh việc hoàn thiện những sản phẩm, dịch vụ thanh toán hiện có, hầu hết các ngân hàng đã và đang nghiên cứu triển khai thêm các dịch vụ thanh toán mới, hiện đại dựa trên nền tảng ứng dụng công nghệ thông tin và viễn thông.

Thị trường công nghệ, các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng trở nên đa dạng hơn. Hiện, các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam bao gồm: Thanh toán sử dụng giấy ủy nhiệm thu hoặc chi, séc; qua thẻ ngân hàng; thanh toán trực tuyến, qua ví điện tử. Nhằm thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, hạ tầng kỹ thuật và việc cung ứng dịch vụ thanh toán đã được NHNN hoàn thành một bước căn bản.

Ðến nay, cả nước đã có gần 18.300 cây ATM, hơn 289 nghìn POS (khá gần đến mục tiêu Ðề án đặt ra đến năm 2020, toàn thị trường có hơn 300 nghìn POS được lắp đặt). Có 76 tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán qua in-tơ-nét và 41 tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán qua điện thoại di động; 27 tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán (bao gồm các dịch vụ cổng thanh toán điện tử, dịch vụ thu hộ, chi hộ, dịch vụ ví điện tử,…). Ðáng chú ý, 18 ngân hàng đã triển khai 5.000 điểm giao dịch QR code.

Trên thế giới, phần lớn các nước đã chuyển sang hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. Ở các nước có nền kinh tế phát triển, thậm chí việc sử dụng tiền mặt để thanh toán còn khá khó khăn. Vụ trưởng Phạm Tiến Dũng chia sẻ: Hầu hết các siêu thị tại Trung Quốc đều sử dụng ví điện tử Alipay để thanh toán, người tiêu dùng không thể mua được bất kỳ thứ gì bằng tiền mặt. Ðể có được kết quả này, phải trải qua cả một quá trình để thay đổi thói quen của người dân. Việc hợp tác với các siêu thị để thanh toán bằng ví điện tử, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc phải mất ba năm mới hoàn thành.

Có thể thấy, thanh toán không dùng tiền mặt là xu hướng mang tính thời đại. Hầu hết các ngân hàng ở nước ta hiện nay đã thiết lập được hệ thống ngân hàng lõi (core banking), đồng thời phát triển hệ thống thanh toán nội bộ, tích hợp đa kênh thanh toán hiện đại từ thanh toán trên di động, trên in-tơ-nét, dịch vụ tin nhắn chủ động,... đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của khách hàng. Thẻ ngân hàng tiếp tục là phương tiện thanh toán phổ biến, tiện lợi với tốc độ phát triển nhanh.

Theo NHNN, các ngân hàng phát hành lũy kế đạt hơn 141 triệu thẻ, trong đó có hơn 77 triệu thẻ đang lưu hành có giao dịch. Cùng với đẩy mạnh các dịch vụ thanh toán qua thẻ, các ngân hàng cũng tích cực phối hợp cơ quan thuế, hải quan, kho bạc nhà nước thực hiện hiệu quả việc thu, nộp ngân sách nhà nước; hợp tác cung ứng các dịch vụ thanh toán đối với dịch vụ công,... Ðến nay, đã có 50 ngân hàng thỏa thuận phối hợp thu thuế điện tử với cơ quan thuế, hải quan trên phạm vi 63 tỉnh, thành phố và 768 quận, huyện; 26 ngân hàng thỏa thuận với các công ty điện lực cung ứng dịch vụ thu hộ tiền điện; 26 ngân hàng triển khai phối hợp thu tiền nước tại hơn 20 tỉnh, thành phố,...

Ngoài ra, bên cạnh hình thức thanh toán qua ví điện tử, công nghệ QR Pay cũng vừa được triển khai mở rộng tại các ứng dụng của ngân hàng trên điện thoại di động. Với phương thức này, khách hàng có thể sử dụng thiết bị di động, ví điện tử trên điện thoại di động để quét mã QR tại các đơn vị chấp nhận thẻ liên kết với ngân hàng, thay vì sử dụng thẻ để thanh toán qua máy POS hoặc chuyển khoản.

Như vậy, với nhiều tiện ích mang lại, dịch vụ thanh toán điện tử và các hình thức thanh toán phi tiền mặt hứa hẹn sẽ tiếp tục bùng nổ trong thời gian tới. Trước mắt, việc đẩy mạnh các hình thức thanh toán số, nhất là các dịch vụ thanh toán qua in-tơ-nét và thiết bị di động đang góp phần giảm đáng kể sức ép lên hệ thống ATM. Ðây cũng sẽ là xu thế chung của thị trường, qua đó tạo cơ hội cho các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt tiếp tục nở rộ trong tương lai. Nói cách khác, nó đang giúp Việt Nam thoát dần khỏi vòng luẩn quẩn "trả lương qua tài khoản, rồi lại ra cây ATM rút tiền mặt để thanh toán hóa đơn".

(Còn nữa)

Ðến nay, toàn bộ 63 tỉnh, thành phố đã chi trả lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội (BHXH) và quản lý người hưởng qua hệ thống bưu điện (bằng tiền mặt và qua ATM). Tuy nhiên, số người nhận lương hưu và trợ cấp BHXH hằng tháng qua thẻ ATM chiếm tỷ trọng thấp, do các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt chưa phổ biến; số lượng ATM chưa nhiều. Năm 2017, có khoảng 15% và đến tháng 2-2018, mới đạt khoảng 21% tổng số tiền chi trả qua ATM, chủ yếu ở các thành phố lớn.

Phạm Thanh Du

Phó Vụ trưởng Tài chính kế toán (BHXH Việt Nam)

HỒNG ANH

Chia sẻ