Bốn đề án là giảm thiểu rác thải túi ni lông; xử lý rác thải nhà bếp, thực hiện chương trình 3R; nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp về bảo vệ môi trường; đẩy mạnh giáo dục môi trường trong học đường. Đây chính là nền tảng và thời cơ tốt để khai thác phát triển kinh tế du lịch, gắn kết khu Di sản văn hóa thế giới, đô thị cổ Hội An với khu dự trữ sinh quyển thế giới, Cù Lao Chàm mới được UNESCO công nhận vào tháng 8 này.

Trông đẹp như chiếc thuyền du lịch, nhưng đó là chiếc thuyền gỗ chuyên dụng được đóng mới, làm nhiệm vụ chuyên chở toàn bộ túi ni lông và rác thải khó tiêu hủy từ Cù Lao Chàm vào đất liền để xử lý. Hình ảnh quen thuộc ấy là một trong những công việc thường ngày của đảo, địa phương đầu tiên ở Việt Nam bước đầu thành công trong chiến dịch “nói không với túi ni lông”. Nỗ lực đó đặc biệt có ý nghĩa trong dịp UNESCO công nhận Cù Lao Chàm là Khu dự trữ sinh quyển thế giới và đang gây “hiệu ứng” cho các địa bàn trong thành phố Hội An.

Chợ hải sản, nơi ba tháng trước, ngày nào cũng ngổn ngang túi ni lông, nay khó có thể nhìn thấy chúng nhờ một thói quen mới, dùng giỏ nhựa đi chợ. Bà Nguyễn Thị Bảy xách chiếc làn đi chợ có dán dòng chữ “Vì Cù Lao Chàm, vì đảo xanh, biển xanh”, thấy tôi “quan tâm” đến thói quen ấy của bà con xã đảo, bà giới thiệu: “Ni ai cũng rứa hết. Giỏ ni chính quyền phát cho đó. Tiện lắm. Ngày xưa làm chi có ni lông, dân đảo vẫn… ổn cả. Nếu vì rác mà khách du lịch không tới, thì thiệt cho dân lắm. Bỏ bao ni lông, thấy có lý quá. Làm là… làm cho ta mà”.

UBND thành phố Hội An đã chuyển phát miễn phí đến cho bà con ở Cù Lao Chàm gần 2.000 giỏ đi chợ bằng nhựa sử dụng nhiều lần và gần 10.000 bao túi thân thiện với môi trường (tự huỷ sau 3 tháng) cho các hộ gia đình, hộ kinh doanh. Người dân khuyến khích đi chợ mang theo giỏ nhựa đựng hàng, thậm chí nếu mang tô, mang ly theo, vận động bà con dùng các loại lá gói thực phẩm…

Đến Bãi Làng, nhớ lời bà Bảy “ni ai cầm giỏ đi chợ như tui, làm chi còn rác” mới thấy biển sạch không còn… bóng ni lông. Trên các bãi tắm, người dân ra tắm biển sử dụng túi ni lông tự hủy đựng quần áo.

Quần đảo Cù Lao Chàm gồm 8 hòn đảo lớn nhỏ theo hình cánh cung trải rộng trên diện tích biển 15km2, cách đô thị cổ Hội An khoảng 19 km. Với hàng chục bãi biển hoang sơ, nơi được coi như “thiên đường” du lịch, ít ai ngờ rằng, khi chưa thực hiện “chiến dịch” môi trường này, bao, túi ni-lông dập dềnh khắp nơi. Nguời dân các đảo vẫn còn ám ảnh về hình ảnh những bãi chôn ni lông trên núi, khi gặp mưa, ni lông theo nước tràn xuống biển.

 Mỗi ngày trên tám hòn đảo lớn nhỏ của Cù Lao Chàm thải ra 1,5 tấn rác, nhưng chưa bao giờ có nhân viên đi thu gom rác cả và cũng không có bãi rác. “Nếu không nâng cao ý thức của cộng đồng thì môi trường của chính chúng ta phải trả giá…”, ông Nguyễn Văn Hiền, Trưởng phòng Tài nguyên Môi trường, UBND thành phố Hội An chia sẻ.

Theo ông Hiền, mỗi ngày, hàng nghìn khách du lịch trong và ngoài nước tham quan đảo, lặn biển và nghỉ mát ở Cù Lao Chàm mang đến sự phát triển đáng kể của dịch vu du lịch nhưng chính người dân đảo cũng nhận thấy “thẹn” với du khách vì… sự xuất hiện ngày một nhiều của rác.

Từ tháng 5-2009, chiến dịch "nói không với túi ni lông" ở Cù Lao Chàm bắt đầu với sự quyết liệt của chính quyền thành phố Hội An, nỗ lực của chính quyền xã Tân Hiệp và sự đồng lòng hưởng ứng của người dân. Trên các đảo ở Cù Lao Chàm, hàng loạt biển hiệu được căng khắp nơi, được dán ở các cái làn đi chợ, các gốc cây gờ đá… Đó là “Vì Cù Lao Chàm, vì biển xanh, đảo xanh”; “Xách giỏ đi chợ - phong cách của người nội trợ”; “Tiết kiệm bao bì là bảo vệ môi trường”…

Các hộ gia đình, hộ kinh doanh và các đơn vị tại Cù lao Chàm ký vào bản cam kết không sử dụng túi ni lông trong sinh hoạt hằng ngày, không phát túi ni lông cho người mua hàng. Chị Fukuhara Asako, tình nguyện viên Nhật Bản, một trong những “sứ giả” về môi trường ở Hội An ngỡ ngàng trước sự thay đổi nhanh chóng ở Cù Lao Chàm: “Mình ở Hội An được hơn một năm nay. Môi trường biển Cù Lao Chàm thật sự được cải thiện. Công lao đó chính là từ sự đóng góp của người dân nơi đây”. Khách du lịch đặt chân lên đảo được hướng dẫn sử dụng túi ni lông loại tự phân hủy và xin lại những túi ni lông khách mang theo.

Theo UBND thành phố Hội An, Cù Lao Chàm vinh dự được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới không chỉ bởi nơi đây có sự phong phú hiếm có của các loài sinh vật, cùng với các di tích văn hoá lịch sử gắn với sự hình thành và phát triển của đô thị thương cảng Hội An, mà còn ghi nhận ý thức của cư dân trên đảo trong cách “ứng xử” với thiên nhiên.

Cù Lao Chàm là đảo đầu tiên trong cả nước đóng mới thuyền chuyên dụng, chở toàn bộ túi ni lông và rác thải khó tiêu hủy từ Cù Lao Chàm vào đất liền để xử lý. Thuyền trông giống thuyền du lịch, với hầm chứa khoảng 8 - 9 m3 rác, làm bằng inox và có bộ lọc không cho nước bẩn thấm ra biển. Mỗi tuần thuyền ra đảo lấy rác vài lần. Ngoài ra, đảo còn được trang bị năm xe chở rác và các thuyền thúng vớt rác trên biển.

Ông Nguyễn Văn Hiền cho biết: “Trong tháng tới, dự kiến sẽ có những chiếc máy ép rác thủ công đặt làm sẽ ra đảo. Bà con phải ép rác không phân hủy theo lối thủ công thành từng bánh. Hàng trăm cây tre được kết lại chắn quanh các mép nước ngăn cho rác và bao ni lông không tấp từ biển lên các kẽ đá, thuận tiện cho việc thu gom”. 

Chiến dịch ở Cù Lao Chàm có ý nghĩa góp phần nâng cao ý thức người dân đảo trong việc bảo tồn những giá trị thiên nhiên và văn hóa bên cạnh khai thác nguồn lợi tự nhiên, đồng thời phát triển du lịch sinh thái, du lịch văn hóa….

Cảnh quan môi trường ở Cù Lao Chàm chính là “thông điệp” cho du khách quốc tế về vùng biển đảo xanh, sạch và đẹp. Theo các công ty du lịch, lữ hành trên địa bàn thành phố Hội An, lượng du khách tham quan đô thị cổ Hội An và Cù Lao Chàm tăng cao gấp ba lần, với gần 2.000 lượt khách mỗi ngày kể từ khi UNESCO công nhận quần đảo này là Khu dự trữ sinh quyển thế giới.

Theo đánh giá của UBND thành phố Hội An, thành công ban đầu ở Cù Lao Chàm đã gây “hiệu ứng” cho các địa bàn trong thành phố.

 Hiện nay, bốn đề án lớn về môi trường mà thành phố Hội An tập trung thực hiện, trong đó có giảm thiểu rác thải túi ni lông và chương trình 3R cũng dần mang lại hiệu quả cho việc giữ gìn và bảo vệ môi trường. Chiến dịch “nói không với túi ni lông” ở Cù Lao Chàm được coi là điển hình trong các hoạt động bảo vệ môi trường.

Sau khi thực hiện thí điểm 3R (giảm thiểu, tái chế, tái sử dụng) bằng việc phân loại rác thải tại nguồn tại Hà Nội, Hội An là thành phố thứ hai ở Việt Nam thực hiện dự án này với sự hỗ trợ của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA).

Phường Minh An, một phường lớn của thành phố sẽ là đơn vị tiếp theo thực hiện “chiến dịch” 3R, phân loại rác tại nguồn. Matsuzawa Yutaka, chuyên gia của JICA tại Bộ Tài nguyên Môi trường cho biết: “Thách thức bây giờ chính là rác thải sinh hoạt. Nếu được phân loại tốt tại nguồn thành ba loại rác hữu cơ, vô cơ, rác tái chế, sẽ tận dụng được cho nguồn tái chế, rác hữu cơ được sản xuất thành phân hữu cơ vi sinh. Đó là nguồn tài nguyên hữu ích mà chưa khai thác hết”.

Hiện nay, một số doanh nghiệp cũng sản xuất túi sinh học, dễ phân hủy, thân thiện môi trường, được sản xuất từ chất liệu vải cotton, thay thế túi ni lông. Túi này còn được goi là túi “mẹ con” vì có thể gấp nhỏ lại, gồm hai ngăn, túi nhỏ đặt bên trong túi to, không thấm nước để đựng các loại thực phẩm ướt như thịt, cá. Giá thành của loại túi này hiện chưa cạnh tranh được với túi ni lông, vốn được coi rẻ và phát không cho khách hàng.

Các chuyên gia cho rằng, trước mắt, các cửa hàng nên hạn chế sử dụng túi ni lông, khuyến khích người dân mang và sử dụng túi vải của mình, trong nhiều lần…

Với chính sách quyết liệt, 3R đưa đất nước Nhật Bản từ nước từng có thời gian dài ô nhiễm nặng nề, trở thành một trong những nước có môi trường sạch sẽ và trong lành nhất thế giới. 3R giờ “ăn sâu” vào ý thức của người dân. Chỉ tính riêng thành phố Naha ở Nhật Bản, nơi mà Hội An đang học hỏi kinh nghiệm, với 41 quận, đã có tới 38 quận có trạm xử lý rác thải và một số trạm xử lý nước thải. Người dân vứt rác không đúng phân loại, không đúng giờ, người thu gom không thu, mà dán giấy thông báo vi phạm, lần sau sẽ không “lặp lại”. Xu hướng gần đây trên toàn nước Nhật Bản là giảm sử dụng túi ni lông tại các cửa hàng, khuyến khích người dân mang và sử dụng túi của mình trong nhiều lần, thậm chí từ chối sử dụng túi ni lông, nếu có sẽ phải trả tiền… Thành phố Hội An cử cán bộ sang thành phố Naha học tập về xử lý chất thải rắn. Tuy nhiên, ông Nguyễn Văn Hiền, Trưởng phòng Tài nguyên Môi trường, UBND thành phố Hội An cho biết: “Việc học hỏi về xử lý rác thải ở Naha được nhiều nhưng chưa vận dụng được bao nhiêu ở Hội An. Bởi cơ sở hạ tầng của thành phố Naha phát triển và hiện đại vượt bậc so với chúng ta nhiều. Việt Nam cần vận dùng từng bước một, và cần có thời gian”. Hơn nữa, Hội An nói riêng và Việt Nam nói chung chưa đủ kinh phí để xây dựng nhiều nhà máy xử lý rác như Nhật Bản, từ kinh nghiệm của Nhật Bản, thực tế cho thấy chỉ bằng con đường “3R”, phân loại rác tại nguồn, mới giúp môi trường nhanh chóng cải thiện hơn.