Nhà thờ Tam Tòa được người Pháp xây dựng vào năm 1886 nhằm phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của người dân theo đạo Thiên chúa trên địa bàn. Năm 1954, khi Hiệp định Giơ- ne- vơ ký kết, tuyệt đại bộ phận giáo dân Tam Toà đã bỏ quê hương vào Nam sinh sống.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, cả thị xã Đồng Hới gần như bị máy bay Mỹ san phẳng hoàn toàn, chỉ còn lại tháp chuông nhà thờ Tam Tòa, cây đa Chùa Ông và tháp nước Đồng Hới. Trong đó, riêng nhà thờ Tam Tòa bị oanh tạc tới 48 lần, và trận bom ngày 11-2-1965 đã đánh sập nhà thờ, chỉ còn lại tháp chuông với chi chít vết đạn như ngày nay.

 Sau ngày tái lập tỉnh, thể theo nguyện vọng của đông đảo nhân dân Đồng Hới, ngày 26-2-1997, UBND tỉnh Quảng Bình đã có quyết định số 143/QĐ-UB, công nhận Di tích văn hoá lịch sử cấp tỉnh: Chứng tích tội ác chiến tranh Tháp chuông nhà thờ Tam Tòa; đồng thời bảo vệ, tôn tạo chứng tích này trở thành địa điểm giáo dục truyền thống trực quan cho thế hệ trẻ; đồng thời là điểm để du khách đến tham quan.

Ngày 23-10-2008, đại diện UBND tỉnh Quảng Bình và Tòa Giám mục Xã Đoài đã cùng nhau ký "Bản ghi nhớ", trong đó nêu rõ: "UBND tỉnh và Tòa giám mục thống nhất: khuôn viên của nhà thờ Tam Tòa cũ hiện là chứng tích tội ác chiến tranh. Hai bên cùng thống nhất sẽ giữ nguyên và tôn tạo nhằm bảo vệ cũng như phục vụ cho việc nghiên cứu, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ".

Trên địa bàn thành phố Đồng Hới, hiện chưa có tổ chức tôn giáo cơ sở hoạt động hợp pháp theo quy định (được Nhà nước công nhận). Theo thống kê toàn thành phố chỉ có 99 hộ giáo dân với 261 nhân khẩu. Riêng địa bàn phường Đồng Mỹ chỉ có vài hộ giáo dân, nhưng từ nơi khác chuyển đến đến sinh sống.

Mấy năm gần đây, một số người với danh xưng "giáo dân Tam Toà" đã có những động thái vượt quá giới hạn pháp luật cho phép như đòi khôi phục lại nhà thờ Tam Tòa, tổ chức hành lễ trái phép nhiều lần ở khu vực khu chứng tích tội ác chiến tranh Tháp chuông nhà thờ Tam Toà  và đã  bị chính quyền địa phương, nhắc nhở, lập biên bản vi phạm... Tuy nhiên, họ vẫn cố tình tiếp tục vi phạm.

Điều đáng nói là trong những lần hành lễ trái phép tại đây một số công dân theo đạo Thiên chúa nói trên đã có những phát ngôn trái với lời răn của Chúa, xúc phạm đến người dân và chính quyền địa phương... Đặc biệt, 4 giờ sáng ngày 20-7-2009, với sự chuẩn bị từ trước, khoảng 200 giáo dân ở từ nơi khác (chủ yếu là huyện Quảng Trạch) với cuốc xẻng, dao rựa, xi măng, tôn, vì kèo sắt, máy phát điện, soong nồi, bát đĩa, thức ăn nước uống... kéo đến dựng nhà làm lễ trái phép trong khu chứng tích tội ác, bất chấp sự giải thích, vận động lẫn thái độ bình tĩnh, cương quyết bảo vệ di tích lịch sử theo đúng luật pháp của người dân và chính quyền địa phương.

Thậm chí, một số đối tượng quá khích còn dùng cả gạch đá và gậy gộc để tấn công lực lượng chức năng và người dân địa phương khi đang giải thích vận động số giáo dân này dừng việc xây nhà làm lễ, đặt tượng trái phép và đã làm hai cán bộ bị thương phải nằm viện....

Trước hành vi coi thường luật pháp của một số giáo dân nói trên, người dân trên địa bàn hết sức bất bình phẫn nộ. Nhân dân phường  Đồng Mỹ  và các phường xã lân cận cùng đại diện chính quyền địa phương đã tháo dỡ căn nhà được xây dựng trái phép trong khu chứng tích. Công an  thành phố Đồng Hới đã triển khai lực lượng  bảo đảm an ninh trật tự và kiên quyết  bắt giữ các đối tượng vi phạm pháp luật, hung hãn tấn công người dân  và lực lượng chức năng tham gia tháo dỡ nhà xây dựng trái phép nói trên...

Trên thực tế, từ trước đến nay, chính quyền các cấp ở tỉnh Quảng Bình rất tôn trọng, quan tâm và tạo mọi điều kiện thuận lợi để các hoạt động tôn giáo trên địa bàn được diễn ra bình thường, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân.

Đến thời điểm hiện tại, tỉnh Quảng Bình đã cấp quyền sử dụng đất cho 74/76 xứ họ đạo trên địa bàn (2 xứ còn lại chưa hoàn tất thủ tục). Và gần đây, UBND tỉnh Quảng Bình cũng đã chấp thuận cho thành lập giáo hạt Đồng Troóc, giáo xứ Tân Hội và các giáo họ Phúc Tín, Trung Quán, Xuân Hải, Tượng Sơn, Trùng Giang... Đặc biệt trong thời gian qua, liên quan đến khu chứng tích tội ác chiến tranh Tháp chuông nhà thờ Tam Toà đã được các cấp chính quyền địa phương hết sức quan tâm, giải quyết. Sau khi lắng nghe ý kiến, tâm tư nguyện vọng của linh mục, giáo dân, xem xét các đơn trình bày, kiến nghị, các cấp chính quyền địa phương đã có các quyết định thấu tình, đạt lý. Các cấp chính và các cơ quan chức năng tỉnh Quảng Bình luôn sẵn sàng cấp đất để Giáo hội xây dựng nhà thờ ngay trên địa bàn thành phố Đồng Hới, nếu có nhu cầu và làm thủ tục cấp đất đúng quy định. Mặc dù trên địa bàn Đồng Hới chưa có tổ chức tôn giáo cơ sở đăng ký hoạt động hợp pháp theo quy định, nhưng tỉnh Quảng Bình cũng đã 5 lần giới thiệu địa điểm cho Giáo hội...

Tham gia xâm phạm khu chứng tích tội ác chiến tranh Tháp chuông nhà thờ Tam Toà sáng 20-7-2009 chỉ có vài công dân theo đạo Thiên chúa ở Đồng Hới, còn lại là từ các nơi khác đến, chứng tỏ luận điệu "đòi lại" khuôn viên nhà thờ Tam Tòa cũ để “thỏa mãn nhu cầu tín ngưỡng của giáo dân trên địa bàn Đồng Hới” chỉ là vô căn cứ.

Dư luận nhân dân thành phố Đồng Hới nói riêng, Quảng Bình nói chung rất phẫn nộ trước hành vi vi phạm pháp luật của một số công dân theo đạo Thiên chúa nói trên, đồng thời đề nghị các cơ quan chức năng của tỉnh Quảng Bình cần phải trừng trị  nghiêm minh những đối tượng vi phạm pháp luật, coi thường kỷ cương phép nước.

* Ông Nguyễn Văn Tám, tiểu khu 4, phường Đồng Mỹ, Đồng Hới: Tiểu khu 4, Đồng Mỹ là tiểu khu có chứng tích tội ác chiến tranh Tháp chuông nhà thờ Tam Toà. Trên địa bàn của tiểu khu chỉ có vài hộ giáo dân, nhưng ở địa phương khác chuyển đến sinh sống. Thời gian qua, một số giáo dân từ nơi khác đã nhiều lần đến đây  làm lễ trái phép bị chính quyền địa phương lập biên bản vi phạm nhưng họ vẫn bất chấp. Việc dựng nhà làm lễ, đặt tượng trái phép vào sáng 20-7  là hành vi  vi phạm pháp luật nghiêm trọng, xâm hại di tích,  làm lén lút, không được sự cho phép của chính quyền địa phương.  Tất cả công dân đều  bình đẳng trước pháp luật, giáo dân vi phạm pháp luật cũng phải trừng trị nghiêm minh. Hiện người dân Đồng Mỹ đã có rất nhiều  người, trong đó có tôi đã làm đơn gửi đến cơ quan chức năng của tỉnh đề nghị xử lý nghiêm minh những đối tượng vi phạm pháp luật, mất mất an ninh trật tự ở địa phương.

* Ông Trương Văn Bình, 53 Dương Văn An, Đồng Mỹ, Đồng Hới: Tôi là một người lính đã từng chiến đấu ở nhiều chiến trường, khi nghỉ hưu về sinh sống ở Đồng Mỹ. Người dân ở đây luôn chấp hành tốt các chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước, đoàn kết và tin tưởng vào Đảng, chính quyền. Tuy nhiên, vài năm gần một số giáo dân ở nơi khác đã nhiều lần đến khu vực chứng tích tội ác chiến tranh Tháp chuông nhà Tam Toà để làm lễ trái phép, làm mất an ninh trật tự ở địa phương. Chính quyền địa phương đã nhiều lần giải thích, thậm chí lập biên bản vi phạm nhưng họ vẫn cố tình có những hành vi vi phạm. Đáng nói hơn, những giáo dân này có những phát ngôn ngang ngược trái với lời răn của Chúa, xúc phạm đến người dân và chính quyền địa phương. Việc một số giáo dân lén lút dựng nhà trái phép trong khuôn viên khu chứng tích tội các chiến tranh Tháp chuông nhà thờ Tam Toà  vào sáng 20-7 là việc làm vi phạm pháp luật nghiêm trọng, trái đạo lý. Khi chúng tôi và chính quyền địa phương đang vận động họ thì có những đối tượng quá khích động dùng hung khí tấn công chúng tôi và lực lượng chức năng một cách hung hãn. Với trách nhiệm công dân, chúng tôi kiên quyết tháo dỡ nhà làm lễ được dựng trái phép trên khu chứng tích. Qua đây chúng tôi đề nghị các cấp chính quyền cần phải cương quyết xử lý nghiêm minh những đối tượng lợi  dụng tôn giáo để vi phạm pháp luật.

* Ông Lê Viết Phúc, giáo viên nghỉ hưu, tiểu khu 5, Đồng Mỹ: Tôi ở Đồng Mỹ đã lâu. Năm 1954, linh mục quản xứ và toàn bộ giáo dân Tam Toà đã từ bỏ quê hương để vào Nam.  Hiện ở Đồng Mỹ có dăm ba hộ giáo dân, nhưng từ Quảng Trạch chuyển đến sinh sống. 5 giờ sáng 20-7,  khi đi tập thể dục, đi qua khu chứng tích thấy những giáo dân ở nơi khác ồ ạt dựng nhà làm lễ trái phép ở đây, tôi có gặp và giải thích với một số  giáo dân rằng: Các cháu dựng nhà làm lễ  trong khu di tích là vi phạm pháp luật, không nên làm như thế... Tuy nhiên, họ không  dừng lại mà xô ngã tôi.  Đặc biệt, khi chúng tôi và lực lượng chức năng tuyên truyền, vận động số bà con giáo dân nói trên dừng việc xây nhà và tháo dỡ phần xây dựng trái phép trong khu di tích, họ vẫn không dừng lại và một số phần tử quá khích  đã dùng  gạch đá, gậy gộc... tấn công chúng tôi. Nếu không có lực lượng chức năng bảo vệ thì người dân chúng tôi đã bị họ hành hung... Chúng tôi đề nghị các cơ quan bảo vệ pháp luật trừng trị nghiêm minh những đối tượng có hành vi vi phạm pháp luật, coi thường kỷ cương phép nước; đồng thời các cấp chính quyền  cần cương quyết  xử lý các hành vi lợi  dụng hoạt động tín ngưỡng để làm mất an ninh trật tự ở địa phương.

* Anh Nguyễn Hải Tân, 29 tuổi, tiểu khu 4, Đồng Mỹ: Việc dựng nhà làm lễ, đặt tượng trong khuôn viên Khu chứng tích tội ác chiến tranh Tháp chuông nhà thờ Tam Toà của một bà con giáo dân ở nơi khác đến là việc làm lén lút, xâm hại đến di tích,  không được phép của chính quyền... Khi người dân và chính quyền địa phương vận động họ dừng việc làm sai trái, vi phạm pháp luật này lại, họ không dừng lại mà tiếp tục làm, thậm chí nhiều đối tượng quá khích dùng gậy, xà beng, gạch đá... tấn công một cách hung hãn. Trước hành vi vi phạm pháp luật của người từ nơi khác đến gây rối trật tự công cộng ở địa phương, người dân chúng tôi rất phẫn nộ và tiến hành tháo dỡ nhà làm lễ được dựng trái phép. Chúng tôi đề nghị các cơ quan chức năng cần trừng trị nghiêm khắc những đối tượng quá khích gây rối trật tự cộng, chống người thi hành công vụ ở vụ việc nói trên; đồng thời điều tra làm rõ kẻ cầm đầu, xúi giục.