Bảo tồn và phát huy giá trị âm nhạc truyền thống
Thứ sáu, 12/10/2007 - 10:22 AM (GMT+7)
[+] Cỡ chữ: Mặc định
Một tiết mục của Nhà hát Ca múa nhạc Việt Nam.

Làm thế nào để chấn hưng âm nhạc dân tộc trong đời sống hiện đại đang là câu hỏi thường trực với những ai tâm huyết với giá trị văn hóa cội nguồn.

Tìm lại vị thế cho âm nhạc truyền thống

Giáo sư, TS, NSND Quang  Hải từng nhận xét: "Ðang có một báo động khẩn cấp là các nghệ nhân, những người còn nắm giữ vốn âm nhạc cổ truyền ngày càng trở nên hiếm hơn, số đông họ thuộc tầng lớp nghèo. Nếu không có một chiến lược gấp rút sưu tầm và một chính sách thích hợp đối với nghệ nhân thì hậu quả của nó sẽ không thể lường được".

Trên công luận cũng đã xuất hiện nhiều lời cảnh báo về các giá trị cổ nhạc bị mai một... Ca trù là một trong số đó. Gần 20 làn điệu từng được ghi nhận, nay chỉ còn dăm, bảy làn điệu.

Sự đứt đoạn truyền thống cũng diễn ra trong chèo và tuồng. Hàng trăm vở  tuồng cổ với nhiều dạng thức khác nhau đã ra đi không trở lại. Nhiều nghệ sĩ tuồng bây giờ không biết đọc bản nhạc cổ nhạc theo hệ thống Hò - Xự - Xang... mà chỉ biết (và thích) hệ thống Ðô - Rê- Mi. Thế nhưng một số giọng hát lạc điệu so với cổ truyền lại dần dà được công nhận bởi đây là "mới" (?). Chẳng hạn kỹ thuật "rung giọng" thì nay "như Tây" còn kỹ thuật "nảy hạt" truyền thống bị xem nhẹ. Ðiều đáng buồn là các "chuẩn mực mới" đó đương nhiên được tán thưởng vì chẳng có ai phán xét gì (!)

Một số nghệ sĩ đầu đàn ngành chèo như Quý Bôn (Hà Nội) hay Thế Tuyền (Nam Ðịnh)... than phiền lớp trẻ bây giờ không thể hát được như họ, phần vì ngại khó, phần vì không trọng thị lối hát "tận khổ can tràng". Có nghệ sĩ chèo còn nói mát "thời  đại nay mà cứ hát lối í ì i cổ lỗ của các cụ nghe sốt ruột lắm" (!).

Những năm 50 của thế kỷ trước, gia sản của nghệ thuật chèo cổ có khoảng 50 vở diễn với 170 làn điệu. Vậy mà  hơn thập kỷ nay, công chúng chỉ được biết đến vài vở chèo cổ hay thậm chí chỉ vài trích đoạn. Ta hiện có tới hai chục đoàn chèo song các đoàn không còn khả năng phục hồi những gì mà lớp nghệ nhân lão thành Trùm Thịnh, Cả Tam, Năm Ngũ, Lý Mầm, Hề Phẩm, Kép Tích... từng thể hiện. Nếu mở một cuộc tổng kiểm kê di sản nghệ thuật cổ nhạc nay ra sao, chắc chắn chúng ta còn choáng váng hơn...

Ðã có người quan niệm di sản cổ nhạc là thứ nguyên liệu còn thô sơ... bởi thế chỉ nên bảo tồn phần nào và dựa trên nguyên tắc "bỏ thô lấy tinh", "gạn   đục khơi trong" rồi khoa học hóa, hiện đại hóa các giá trị cổ nhạc (?). Ðể phát triển âm nhạc cổ người ta đã áp dụng một số thủ pháp soạn nhạc với hệ thống lý luận nhạc lý cổ điển phương Tây, kèm theo đó là hình thức hợp xướng và kỹ thuật thanh nhạc; dàn nhạc kiểu giao hưởng với phương Tây... Việc làm này đã ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống nghệ thuật cộng đồng. Các loại chèo "cải biên", tuồng "hiện đại", quan họ "đài", nhạc "giao hưởng dân tộc", "nhạc nhẹ dân tộc"... xuất hiện và chiếm lĩnh thị trường âm nhạc... Nhưng rồi vẫn "tịch" không có người xem (!). Vốn liếng nghìn năm của tổ tiên ta thì hữu hạn, phải chăng không nên mạo hiểm đưa các giá trị này ra thử nghiệm (!). GS, TSKH Tô Ngọc Thanh từng nhận xét: "Không thể cải tiến vốn văn hóa cổ truyền mà không thể biến đổi nó thành thứ khác". Do vậy chèo không còn là chèo, tuồng không còn là tuồng cũng là điều dễ hiểu.

Chuyển động từ ý thức đến hành động

Tôi còn nhớ NS Ðặng Hoành Loan - Phó Viện trưởng Viện Âm nhạc từng nhấn mạnh: "... Có một việc nếu không được làm ngay, làm triệt để, toàn diện đó là bảo tồn và phát huy vốn di sản âm nhạc cổ truyền trong đời sống hôm nay thì đến một ngày không xa, chúng ta sẽ đánh mất dần, mai một dần rồi mất hẳn một phần ký ức dân tộc, bản sắc dân tộc trong văn hóa âm nhạc. Sự mất mát ấy cũng không thua kém gì sự mất đi tiếng nói và chữ viết của một quốc gia".

Ðể có cơ sở bảo tồn, tôn vinh các giá trị nghệ thuật cổ truyền cần tới sự giáo dục có hệ thống và quy mô trên diện rộng. Theo thời gian, sự giáo dục đại chúng đó tất sẽ tạo lập một thị hiếu trong lòng xã hội với suy nghĩ như vậy. Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền kiến nghị: Trong hệ thống giáo dục và đào tạo, việc dạy và học cổ nhạc, âm nhạc truyền thống cần được thể chế hóa để việc lưu truyền các giá trị đó không bị đứt đoạn. Chúng ta nên có những nhà hát, những trung tâm kiểu mẫu chuyên biểu diễn và quảng bá từng thể loại nghệ thuật cổ truyền. Về phương pháp truyền dạy, cần coi trọng và duy trì phương pháp "truyền khẩu, truyền ngón" nghề trực tiếp từ chính các nghệ nhân. Hệ thống các giá trị phức tạp và tinh tế của âm nhạc cổ truyền (những cái mà không thể ghi thành văn bản) được bảo lưu khi thầy truyền thụ trực tiếp cho trò. Nếu chúng ta không trân trọng (tức không muốn nghe, không muốn học) thì các giá trị đó sẽ vĩnh viễn ra đi theo lớp nghệ nhân già...

Trên các phương tiện thông tin đại chúng như đài phát thanh, truyền hình, cần tăng cường hơn nữa thời lượng phát sóng những chương trình chuyên biệt từng thể loại cổ nhạc nguyên bản (không cải biên).

Tại sao chúng ta đã có chính sách bảo vệ di sản văn hóa vật thể như đình, chùa, miếu mạo, hệ thống cổ vật... mà lại chưa làm được với kho tàng tác phẩm nghệ thuật âm nhạc, nghệ thuật sân khấu cổ truyền? Người ta không thể ốp lát gạch men kính, bê-tông hóa các di tích, làm cầu thang máy cho các tòa tháp cổ... thì tại sao lại hiện đại hóa và loại bỏ dần chất truyền thống trong các vở diễn, các tác phẩm âm nhạc cổ truyền?

Từ ý thức tới hành động, chúng ta cần trả lại sự công bằng ngay cho những di sản văn hóa phi vật thể dân tộc nói chung và âm nhạc truyền thống nói riêng. Ðiều quan trọng để thật sự lưu truyền được âm nhạc truyền thống thì nó phải được chính cuộc sống hôm nay nuôi dưỡng. Mới đây để góp phần tạo môi trường cho âm nhạc dân tộc, Nhà hát Ca múa nhạc Việt Nam đã phối hợp với Trung tâm thể nghiệm văn hóa thông tin cơ sở và Công ty Cổ phần giới thiệu Văn hóa nghệ thuật Ðông Ðô cho ra mắt chương trình Hương sắc Việt Nam để thường xuyên tổ chức các buổi diễn ca nhạc dân tộc vào các tối tại 16 Lê Thái Tổ, Hà Nội. Chương trình tỏa sáng những nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng nhiều dân tộc anh em trên đất nước ta. Có thể nói  Hương sắc Việt Nam là một cách làm hay, nhằm tiếp cận công chúng và tạo công chúng cho âm nhạc truyền thống.

THÁI KIỀU NGÂN

Đọc nhiều nhất
Đọc nhiều nhất
|
Phản hồi nhiều nhất
Phản hồi nhiều nhất