Nhiều bất cập trong quy hoạch, xây dựng thủy điện ở miền tây Nghệ An

Thứ Tư, 21/09/2016, 20:11:14
 Font Size:     |        Print
 

Công trình thủy điện Chi Khê (Con Cuông, Nghệ An) xây dựng trên thượng nguồn sông Cả.

Mùa nắng nóng, vùng hạ du đối mặt hạn hán, mùa mưa tới, người dân miền núi phía tây Nghệ An lại nơm nớp bất an về lũ quét, lũ ống… Đó là hệ lụy của hàng chục nhà máy thủy điện (NMTĐ) mọc lên chi chít trên các tuyến sông, suối ở đầu nguồn.

Thượng nguồn sông Cả (sông Lam) có hàng chục NMTĐ kiểu bậc thang. Khảo sát gần đây của cơ quan chức năng tỉnh Nghệ An cho thấy, trên địa bàn hiện có 72 dự án thủy điện (DATĐ) lớn nhỏ, tổng công suất hơn 1.000 MW chủ yếu tập trung ở khu vực miền tây là huyện Quế Phong và Tương Dương. Trong số này, có năm dự án lớn (682 MW) giai đoạn 2006 - 2015; đến 2020 có 30 dự án thuộc quy hoạch bậc thang thủy điện trên dòng chính các sông lớn được Bộ Công thương phê duyệt; số DATĐ vừa và nhỏ còn lại do tỉnh quản lý, trong đó có 11 nhà máy đang triển khai xây dựng với tổng công suất 172 MW, bốn nhà máy đã hoàn thành và đi vào hoạt động (Thủy điện Bản Cánh (huyện Kỳ Sơn) công suất 1,5 MW; thủy điện Bản Cốc công suất 18 MW; thủy điện Sao Va (Quế Phong) công suất 3 MW; thủy điện Bản Vẽ (Tương Dương) công suất 320 MW). Tổng công suất đã phát điện của các nhà máy đạt 342 MW. Có nơi chỉ 1 km đường sông nhưng có đến hai DATĐ.

Theo một cán bộ lãnh đạo trong ngành công an, thủy điện là hướng đi đúng, nhưng quá nhiều sẽ gây ra nhiều hệ lụy sau này: Hệ lụy thứ nhất là mất đất, mất rừng; là lũ ống, lũ quét và những vấn đề chung quanh tái định cư cho người dân. Công an tỉnh đã có văn bản kiến nghị Tỉnh ủy, UBND tỉnh về vấn đề này, và sẽ tiếp tục thu thập tài liệu, xem xét kỹ những dự án này, nếu DATĐ chưa làm không phát huy được tác dụng hoặc mặc dù đã triển khai nhưng ảnh hưởng lớn đến vấn đề mất đất, mất rừng, an ninh biên giới thì sẽ kiên quyết kiến nghị hủy bỏ.

Các công trình thủy điện (CTTĐ) vừa và nhỏ có mặt hầu hết tại các huyện miền núi Con Cuông, Tương Dương và Kỳ Sơn. Tương Dương nằm phía tây nam Nghệ An là huyện thuộc Chương trình 30a, diện tích tự nhiên hơn 281.129 ha (chiếm 17% diện tích toàn tỉnh), trong đó diện tích đất nông nghiệp chỉ có 901,09 ha (chiếm 0,32% diện tích tự nhiên của huyện), còn lại là đất lâm nghiệp và các loại đất khác. Tương Dương “cõng” một lúc bảy DATĐ đã được triển khai xây dựng và đưa vào quy hoạch. Phó Chủ tịch UBND huyện Tương Dương Kha Văn Ót thẳng thắn: “Huyện có tới bảy CTTĐ ngăn sạch trơn các dòng suối, sông. Người ta bảo sẽ giàu nhưng cái giàu ấy nó ở tận đâu đâu trong khi môi trường rừng bị hủy hoại, con người bị trả giá thì hiện hữu”.

Phía tây bắc, trọng điểm là huyện Quế Phong cũng được coi là “mảnh đất vàng” của thủy điện. Ngoài NMTĐ Hủa Na trên sông Chu, công suất 180 MW lớn nhất, Quế Phong còn có các NMTĐ khác như Nhạn Hạc, Bản Cốc, Sao Va, Nậm Pông, sông Quang… Trong đó CTTĐ Bản Cốc có công suất 18 MW, đã hoàn thành và đưa vào khai thác. CTTĐ Sao Va, xã Hạnh Dịch, công suất 3 MW và CTTĐ lớn thứ hai của Quế Phong là dự án Nhạn Hạc (xã Quế Sơn) với công suất 45 MW. Cùng với đó, địa bàn Quỳ Hợp có NMTĐ Bản Mồng công suất 40 MW. Thượng nguồn sông Cả địa phận huyện Tương Dương có ba NMTĐ lớn, bao gồm: Thủy điện Bản Vẽ nằm nhánh sông Nậm Nơn, công suất 320 MW, NMTĐ Khe Bố, công suất 100 MW; NMTĐ Yên Thắng, nằm trên nhánh sông Hội Nguyên, công suất 11 MW. Thủy điện Nậm Nơn 20 MW (hai NMTĐ này cách nhau không xa). Trên một nhánh khác của sông Cả là sông Nậm Mộ, ngoài NMTĐ Nậm Mô, Công ty cổ phần Thủy điện Bản Vẽ đã xây dựng một nhà máy khác thuộc địa bàn xã Tà Cạ, Kỳ Sơn với công suất 18 MW.

Thực tế cho thấy, khi một CTTĐ mọc lên sẽ có hàng trăm héc-ta rừng nguyên sinh phòng hộ đầu nguồn xung yếu mất đi, hàng nghìn héc-ta đất nông nghiệp bị nhấn chìm và hàng nghìn hộ dân phải di cư sang nơi ở mới. Để xây dựng NMTĐ Bản Vẽ buộc phải di dời 2.910 hộ dân, mất 5.492 ha diện tích đất bị thiệt hại, nhấn chìm địa bàn sáu xã với truyền thống lâu đời dưới lòng hồ thủy điện. Bí thư Huyện ủy Tương Dương Phạm Trọng Hoàng cho biết: “Công tác quy hoạch, cấp phép đầu tư, quản lý hoạt động các DATĐ trên địa bàn còn bất cập dẫn đến những tác động tiêu cực đối với môi trường sinh thái; an sinh xã hội; an ninh, trật tự; sinh hoạt, sản xuất của người dân”. Theo Bí thư Phạm Trọng Hoàng, Tương Dương là một huyện có số DATĐ đã và đang triển khai xây dựng nhiều nhất tỉnh Nghệ An. Tuy nhiên việc chưa xem xét, đánh giá một cách toàn diện dẫn đến quy hoạch, cấp phép quá nhiều DATĐ với mật độ dày, phần lớn là các DATĐ vừa và nhỏ không phát huy được hiệu quả kinh tế do không đủ lượng nước để khai thác hết công suất; tăng nguy cơ hạn hán, lũ ống lũ quét, sạt lở… một cách trầm trọng trên địa bàn mà hậu quả là người dân gánh chịu. "Dân không còn đất sản xuất vì ngay phía trên nóc nhà là đất rừng phòng hộ, nếu đụng đến là vi phạm pháp luật; dưới nhà thì biển nước mênh mông. Thủy điện chặn hết đường sống của dân rồi”, anh Moong Văn Vinh, trú bản Cà Moong, xã Lượng Minh nói.

Chánh văn phòng UBND huyện Kỳ Sơn Phan Sỹ Thắng cho biết: "Dọc tuyến sông Cả, đoạn thượng nguồn bắt đầu từ các con suối bị chặn bởi chi chít CTTĐ lớn nhỏ. Dòng sông mùa mưa lũ mà gần như trơ đáy. Đó cũng là cái bẫy chết người khi lũ ống, lũ quét bất thình lình, khi thủy điện ngang nhiên “thả phanh” cho dòng lũ cuồn cuộn về hạ du mà không cần báo trước. Chúng tôi không ủng hộ tình trạng DATĐ mọc lên dày đặc chặn hết các con suối trên địa bàn, thu hầu hết mặt bằng diện tích đất sản xuất và kéo theo muôn vàn thảm họa khiến người dân phải gồng mình cáng đáng". Trước đó, thủy điện Nậm Mô, xã Tà Cạ đã xả lũ bất thường làm sạt lở tám nhà dân, cuốn trôi thuyền, phương tiện dùng để mưu sinh của họ, phá tan tuyến đường của xã… Phó Chủ tịch UBND huyện Con Cuông Lô Văn Thao cho biết thêm: Tại khu vực DATĐ Chi Khê thuộc xã Cam Lâm, huyện Con Cuông đang xây dựng nhưng đã phải qua ba lần thành lập hội đồng đánh giá tác động. Dự báo tác động sai dẫn tới việc thủy điện mới cho tích nước để thử vận hành đã kéo theo hàng loạt hệ lụy, như chết người, ngập nhà, ngập đất sản xuất… từ việc nước dâng. Phó Chủ tịch HĐND xã Cam Lâm Vi Văn Hường chia sẻ: “Thủy điện Chi Khê được xây dựng trên địa bàn xã này, làm đập tràn, gây ảnh hưởng đời sống người dân hai bản. Hàng trăm héc-ta đất sản xuất trong diện bồi thường nhưng chưa thỏa đáng, khiến bà con không đồng thuận”. Bí thư Huyện ủy Tương Dương Phạm Trọng Hoàng khẳng định: Tương Dương chỉ còn hai con suối, nhưng cũng đã bị quy hoạch cho DATĐ Xốp Cốc (xã Yên Thắng) và Thủy điện Xóong Con (xã Lưu Kiền) trong tương lai. Việc chặn sông, suối tích nước cho các DATĐ sẽ khiến cân bằng hệ sinh thái bị phá vỡ, đời sống của nhiều người dân khu vực thượng lưu và cả hạ lưu bị ảnh hưởng. Xây dựng NMTĐ nếu không xem xét kỹ sẽ mất nhiều hơn được, bởi lẽ, các công trình thủy điện đem lại lợi ích chủ yếu cho một nhóm người, trong khi số đông người dân bị ảnh hưởng của dự án lại trở nên hết sức khó khăn. "Thủy điện Khe Bố đã làm cho cuộc sống của hơn 4.000 dân tại bốn bản của xã đảo lộn. Từ năm 2012 đến nay, năm hạng mục công trình giao thông và phụ trợ không được khắc phục, hệ thống cấp nước sinh hoạt, đường nội thôn, đường vừa làm đã bị sạt lở, xuống cấp… Nhiều vướng mắc, khó khăn nhà đầu tư cần hỗ trợ người dân chưa được giải quyết…" - Chủ tịch UBND xã Tam Đình, huyện Tương Dương Vi Văn Thắng nói.

Thực trạng trên cho thấy những bất cập và hạn chế của công tác quản lý nhà nước trong quy hoạch, xây dựng và giám sát vận hành thủy điện. Đã đến lúc phải đặt ưu tiên cao nhất cho việc bảo đảm đời sống người dân, phát triển bền vững, bảo vệ rừng... Coi đó là yêu cầu cấp thiết vì lợi ích lâu dài, tránh các tác động tiêu cực đối với đời sống cộng đồng và phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Bộ Công thương cần phối hợp các bộ, ngành liên quan và UBND tỉnh Nghệ An tiến hành tổng rà soát, kiểm tra việc chấp hành, tuân thủ các quy định của Nhà nước đối với các DATĐ đã vận hành, hoặc đang xây dựng trên địa bàn. Kiên quyết chấn chỉnh, xử lý nghiêm minh những tập thể, cá nhân vi phạm, thậm chí rút giấy phép những DATĐ nếu để xảy ra sai phạm nghiêm trọng, trên tinh thần bảo đảm an toàn cao nhất cho vùng hạ du, bảo đảm môi trường sinh thái, sinh kế bền vững cho người dân, đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật, chất lượng, an toàn của dự án.

Bài và ảnh: NGÂN PHẠM, HƯƠNG VIỆT

Chia sẻ

TIN BÀI CÙNG CHUYÊN MỤC