Rào cản của tiến trình hòa bình Trung Đông

THANH TÂM (BIÊN DỊCH)

Thứ sáu, 29/11/2019 - 01:59 PM (GMT+7)
Font Size   |         Print

Các khu định cư Do thái là rào cản đối với tiến trình hòa bình Trung Đông. Ảnh: AP

Các khu định cư Do thái ở Bờ Tây và Đông Jerusalem từ lâu là vấn đề gây tranh cãi, thậm chí là nguyên nhân gây xung đột giữa Israel và người Palestine. Việc mới đây Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Mike Pompeo có ý kiến cho rằng, các khu định cư của Israel ở Bờ Tây “không trái với luật pháp quốc tế” cho thấy dường như Washington đã có thay đổi về lập trường trong vấn đề này so các chính quyền tiền nhiệm, đồng thời đe dọa cản trở nỗ lực thúc đẩy tiến trình hòa bình Trung Đông.

Theo The Guardian, khu định cư Do thái bao gồm các công trình do Israel xây dựng trên vùng đất chiếm đóng trong cuộc chiến tranh Trung Đông năm 1967. Khu vực chiếm đóng này nằm trên diện tích rộng lớn của Bờ Tây, Đông Jerusalem và cao nguyên Golan. Tại đây, những khu định cư có quy mô khác nhau, từ khu mới thành lập hay “khu định cư tiền đồn” bao gồm một vài căn nhà lưu động, cho đến một thành phố với hàng chục nghìn người định cư.

Tại Bờ Tây, các khu định cư được xây dựng chiếm khoảng 2% diện tích nhưng có nhiều số liệu cho thấy trên thực tế vùng đất Israel kiểm soát rộng hơn nhiều lần, do người dân đến định cư ngày càng nhiều, kéo theo việc mở rộng diện tích sản xuất nông nghiệp, đường sá và phục vụ các nhu cầu khác. Theo BBC, các khu định cư cũng chứng kiến sự hiện diện quân sự dày đặc của lực lượng an ninh Israel. Và những người định cư chọn sống trong các cộng đồng này vì nhiều lý do, một bộ phận được khuyến khích từ các khoản trợ cấp của chính phủ, hoặc nhiều người đến vì niềm tin tôn giáo… Theo Tổ chức giám sát định cư Peace Now của Israel, có 132 khu định cư và 113 tiền đồn được xây dựng ở Bờ Tây. Tổ chức này cũng cho biết, có hơn 413.000 người định cư sống ở đó và số lượng tăng lên hằng năm.

Tuy vậy, theo một số nghị quyết của Hội đồng Bảo an (HĐBA) LHQ, các khu định cư Do thái bị coi là bất hợp pháp theo luật pháp quốc tế bởi đã vi phạm Công ước Geneva về việc cấm quốc gia chiếm đóng được đưa dân cư của mình tới khu vực mình chiếm đóng. Các khu định cư Do thái cũng được coi là một trong những rào cản nghiêm trọng cho thỏa thuận hòa bình Israel - Palestine, vì người Palestine chưa từng chấp nhận sự hiện diện của các khu định cư Do thái ở Bờ Tây và Đông Jerusalem.

Việc thiết lập các khu định cư là một trong những vấn đề khó giải quyết nhất trong tiến trình hòa bình Trung Đông, do khác biệt quá lớn của hai bên mà đã nhiều lần dẫn đến đàm phán thất bại. Người Palestine không thể chấp nhận sự tồn tại của khu định cư Do thái gây phân tán đất đai tại vùng đất họ đang tìm kiếm quy chế nhà nước. Đồng thời, người dân Palestine cũng bị hạn chế di chuyển do hàng trăm trạm kiểm soát, rào chắn đường và chướng ngại vật khác mà giới chức Israel đặt khắp mọi nơi để bảo vệ các khu định cư này.

Phía Palestine cho rằng, các khu định cư của Israel là mối đe dọa lớn nhất đối với giải pháp hai nhà nước và mục đích xây dựng các khu định cư của Israel là nhằm thay đổi tình trạng của các vùng lãnh thổ của Palestine bị chiếm đóng để ngăn các khu vực này được trả về cho Palestine. Bởi vậy, Palestine luôn yêu cầu Israel ngừng lập tức tất cả hoạt động định cư, như một điều kiện tiên quyết để nối lại các cuộc đàm phán hòa bình. Trong khi đó, Israel chỉ trích việc các lãnh đạo người Palestine đang sử dụng vấn đề định cư như một cái cớ để né tránh các cuộc đàm phán trực tiếp.

Về chính sách của Mỹ, từ năm 2009, chính quyền cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama đã liên tục gây sức ép buộc Chính phủ Israel phải ngừng xây dựng các khu định cư ở Bờ Tây và khôi phục lại tiến trình đàm phán hòa bình với Palestine. Tuy nhiên, Tel Aviv vẫn tiếp tục cho phép mở bán những ngôi nhà được xây dựng tại khu định cư ở Đông Jerusalem, đồng thời thông qua kế hoạch xây dựng thêm các khu nhà định cư tại Bờ Tây. Và chính sách này khiến cho đến nay, tiến trình đàm phán giữa Israel và Palestine luôn rơi vào bế tắc.

Trong bối cảnh đó, phát biểu ngày 18-11 của Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Mike Pompeo, rằng các khu định cư của Israel ở Bờ Tây “không trái với luật pháp quốc tế”, đã cho thấy Washington ủng hộ Israel xây các khu định cư Do thái ở Bờ Tây, qua đó đặt Mỹ vào thế bất hòa với các đồng minh phương Tây và nhiều quốc gia khác trên thế giới luôn phản đối hoạt động định cư của Israel tại các vùng lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng.

Từ khi bắt đầu nhiệm kỳ tổng thống vào tháng 1-2017, ông Donald Trump đã thể hiện quan điểm khác biệt hơn nhiều đối với hoạt động định cư so với người tiền nhiệm Barack Obama. Tháng 12-2018, Tổng thống Trump chính thức công bố coi Jerusalem là thủ đô của Israel và sẽ chuyển Đại sứ quán Mỹ đến thành phố này. Đây là bước đi gây tranh cãi với quan điểm chung của cộng đồng quốc tế, rằng trạng thái của Jerusalem chỉ được quyết định thông qua đàm phán giữa Israel và Palestine.

Tiếp đó, tháng 3 vừa qua, Tổng thống Trump đã công nhận chủ quyền của Israel đối với cao nguyên Golan. Trong cuộc gặp Tổng thống Israel B. Netanyahu tại Nhà trắng, ông Trump đã ký biên bản công nhận một cách đầy đủ chủ quyền của Israel đối với cao nguyên Golan sau 52 năm Israel kiểm soát cao nguyên chiến lược nằm trên biên giới giáp Syria. Israel chiếm đóng cao nguyên Golan của Syria trong thời gian xảy ra chiến tranh Trung Đông năm 1967, và sau đó sáp nhập thành lãnh thổ của mình vào năm 1981, dù không được cộng đồng quốc tế công nhận. Vì thế, động thái vừa qua chỉ là sự nối tiếp việc xoay chuyển chính sách của Washington đối với Israel.

Song quan điểm này của Mỹ lại gây bất đồng sâu sắc với Liên hiệp châu Âu (EU). Vừa trước đó ít ngày, EU ra phán quyết Israel phải dán nhãn các sản phẩm có nguồn gốc từ vùng chiếm đóng. Ngay sau phát biểu của ông Mike Pompeo, EU cũng lên tiếng khẳng định hoạt động định cư của Israel tại vùng lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng là bất hợp pháp theo luật pháp quốc tế. Cao ủy EU phụ trách chính sách an ninh và đối ngoại, bà Federica Mogherini đã nhấn mạnh, chính sách định cư của Israel “làm xói mòn triển vọng giải pháp hai nhà nước cũng như triển vọng cho một nền hòa bình lâu dài”. EU kêu gọi Israel chấm dứt hoạt động định cư cũng như tuân thủ các nghĩa vụ của nước này.

Về phía Palestine, ông Nabil Abu Rudaineh, người phát ngôn của Tổng thống Palestine Mahmoud Abbas, khẳng định hành động của Mỹ khiến nước này đánh mất uy tín và không thể đóng bất kỳ vai trò hòa giải nào trong tiến trình hòa bình Trung Đông. Ông Rudaineh cho rằng, quan điểm mới của Mỹ không có giá trị, không thể chấp nhận và đáng bị lên án. Các nhà quan sát cũng cảnh báo sự thay đổi lập trường của Mỹ về các khu định cư của Israel ở Bờ Tây sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với triển vọng hòa bình ở Trung Đông.

Những động thái của Mỹ và Israel cũng là một đòn giáng khiến các nước Arab trong khu vực phản ứng mạnh mẽ. Bởi các quốc gia Arab vẫn chỉ xem giải pháp hai nhà nước là triển vọng duy nhất giải quyết cuộc xung đột Arab - Israel kéo dài hàng chục năm qua, song những động thái nêu trên đe dọa làm tiêu tan giải pháp này.

Cho đến nay, hầu hết các quốc gia trên thế giới, bao gồm LHQ và Tòa án Công lý Quốc tế, đều thừa nhận rằng các khu định cư Do thái là bất hợp pháp. Nghị quyết của HĐBA LHQ vào tháng 12-2016 nêu rõ: “Các khu định cư không có giá trị pháp lý và vi phạm luật pháp quốc tế”. Tuy nhiên, giống như các nghị quyết trước đây về Israel, những nghị quyết được thông qua tại LHQ vẫn không ràng buộc về mặt pháp lý nên không có hiệu lực thi hành.

Trong lúc tiến trình hòa bình Israel - Palestine vẫn trong tình trạng bế tắc, hàng loạt diễn biến vừa qua tại khu vực này, như việc Mỹ chuyển Đại sứ quán từ Tel Aviv đến Jerusalem, công nhận chủ quyền của Israel đối với cao nguyên Golan và tuyên bố của ông Mike Pompeo về các khu định cư ở Bờ Tây được giới phân tích nhận định là động thái “đổ thêm dầu vào lửa” khiến tình hình Trung Đông càng thêm căng thẳng.