Lời cảnh tỉnh với NATO

THANH TÂM (BIÊN DỊCH)

Thứ hai, 02/12/2019 - 06:46 PM (GMT+7)
Font Size   |         Print

Tổng Thư ký NATO Stoltenberg thăm một đơn vị của tổ chức này đồn trú ở Ba Lan. Ảnh: STRIPES

Tổng thống Pháp E.Macron gần đây đã gây chú ý khi phát biểu rằng Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) đang “chết não”. Trong cuộc họp báo hôm 28-11 vừa qua, ông Macron cho biết phát ngôn vừa qua là lời cảnh tỉnh cần thiết trước thềm cuộc họp cấp cao của tổ chức này, dự kiến diễn ra vào ngày 3 và 4-12 tới, đồng thời yêu cầu NATO cần quan tâm nhiều hơn đến tình hình an ninh hiện nay của châu Âu.

Từ đối trọng của Khối Warsaw…

Trong lịch sử thành lập, NATO vẫn luôn được xem là một tổ chức tập đoàn quân sự liên hiệp giữa các quốc gia Mỹ và phương Tây. Được thành lập ngày 4-4-1949 tại Washington (Mỹ) với sự có mặt của nước Anh, Pháp, Italia, Canada, Iceland, Na Uy, Đan Mạch, Hà Lan, Bỉ, Bồ Đào Nha, Luxemboug và Mỹ. Cùng với thời gian và sự mở rộng, hiện nay NATO có 29 thành viên.

Trong thời gian đầu khi mới ra đời sau Chiến tranh thế giới thứ hai, NATO được thành lập nhằm mục đích giúp Mỹ ngăn chặn tầm ảnh hưởng Liên Xô (trước đây), bảo vệ địa vị chủ đạo của mình ở các nước châu Âu. Cho đến nay, nhiệm vụ bảo vệ châu Âu vẫn là tiêu chí hàng đầu của NATO, song đang vấp phải những khó khăn nhất định.

Những năm 90 của thế kỷ trước, cùng những biến động ở châu Âu, như Khối Hiệp ước Warsaw (liên minh quân sự giữa Liên Xô và các quốc gia thuộc Đông Âu) chấm dứt, Liên Xô tan rã, kết thúc Chiến tranh lạnh…, NATO không những không bị giải thể, mà ngược lại phát triển mạnh mẽ, số lượng các nước thành viên được tăng thêm.

Tới nay, những nguyên tắc hoạt động chính của NATO vẫn phải bảo đảm dựa trên Hiệp ước NATO, bao gồm 14 điều quy định các vấn đề như: giải quyết các xung đột quốc tế mà một trong số các nước có thể liên quan bằng các biện pháp hòa bình, tránh sử dụng vũ lực hay đe dọa sử dụng vũ lực; các quốc gia sẽ tham vấn lẫn nhau bất kể khi nào an ninh bị đe dọa; bất kỳ một cuộc tiến công nào chống lại một quốc gia thành viên đều được coi là chống lại toàn bộ khối NATO…

Các nhà quan sát cho rằng, NATO trong Chiến tranh lạnh là một tổ chức có mục tiêu và nhiệm vụ rõ ràng là làm đối trọng với Khối Warsaw, còn sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc, NATO đã trải qua một đợt cải tổ để thực hiện thêm những tiêu chí và vai trò mới. Một trong những nhiệm vụ đó là giữ gìn an ninh cho châu Âu trước những nguy cơ đe dọa đến khu vực này, bao gồm những vấn đề truyền thống và phi truyền thống như nguy cơ khủng bố, phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, an sinh xã hội, môi trường…

Trong đó, NATO có nhiệm vụ phối hợp hoạt động của các quốc gia thành viên, lập nên những cơ chế để cùng giải quyết các rắc rối nảy sinh. Trên hết, việc củng cố và mở rộng NATO còn có vai trò thắt chặt hơn nữa sợi dây giữa châu Âu và Mỹ, tăng cường sự hợp tác giữa Mỹ với các đồng minh bên kia Đại Tây Dương trong việc giải quyết các vấn đề an ninh chung.

Theo trang web của tổ chức này là NATO.int, mục đích hiện nay của khối là bảo đảm quyền tự do và an ninh của các thành viên thông qua biện pháp chính trị và quân sự. NATO cam kết giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Nếu các nỗ lực ngoại giao thất bại, tổ chức này “có sức mạnh quân sự để thực hiện các hoạt động xử lý khủng hoảng”. Một trong những nguyên tắc sáng lập của NATO được quy định ở Điều 5, trong đó tuyên bố rằng một cuộc tiến công vũ trang vào một quốc gia thành viên sẽ được coi là tiến công vào tất cả thành viên. Điều lệ này đã được áp dụng lần đầu sau sự kiện khủng bố ngày 11-9 ở Mỹ, NATO đã đóng góp lực lượng trong cuộc chiến do Washington khởi xướng ở Afghanistan và Iraq.

… đến áp lực phải cải tổ

Năm nay kỷ niệm tròn 70 năm Ngày thành lập NATO. Sau nhiều năm hoạt động, cơ chế hiện nay của NATO cũng đã bộc lộ những hạn chế mà rõ ràng nhất là việc nó đã tạo ra một khuôn khổ thể chế khiến châu Âu và Mỹ bị ràng buộc vào nhau. Tổ chức này cũng không tránh được một thực tế là đã trở nên lạc hậu và không còn phù hợp tình hình mới của thế giới, với trọng tâm đang dịch chuyển từ Đại Tây Dương sang Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương.

Đối với giới chức châu Âu, NATO đã không còn đáp ứng những kỳ vọng về giải quyết các vấn đề an ninh trong tình hình mới. Mỹ và các nước thành viên châu Âu cũng đang mâu thuẫn về ngân sách quốc phòng và đóng góp cho NATO. Gần đây, Tổng thống Pháp E.Macron đã chất vấn về vai trò của NATO đối với tình hình an ninh châu Âu hậu Hiệp ước các lực lượng hạt nhân tầm trung (INF), mối quan hệ với Nga, những vấn đề liên quan Thổ Nhĩ Kỳ… Trong khi đó, giới chức NATO hối thúc châu Âu chia sẻ chi phí và gánh nặng ngân sách. Tổng Thư ký NATO Jens Stoltenberg cũng từng cảnh báo rằng, việc thành lập đơn vị phòng thủ chung châu Âu khó có thể thay thế cấu trúc xuyên Đại Tây Dương truyền thống của NATO.

Ở tuổi 70, NATO đang đứng trước những thách thức mới, nhất là trong bối cảnh giới chức Liên hiệp châu Âu (EU) đang nỗ lực cải tổ và đặt ra tầm nhìn mới cho châu Âu. Trong đó, tầm nhìn về quốc phòng châu Âu đang thay đổi khi EU rục rịch thành lập quân đội chung và đã đạt được những bước tiến nhất định. Hiện, ngân sách quốc phòng của tất cả các quốc gia thành viên EU đều gia tăng sau hàng chục năm bị cắt giảm và dự kiến đầu tư hàng tỷ USD cho kế hoạch thành lập lực lượng an ninh chung của châu lục. Điều này cũng đặt NATO vào tình thế “tiến thoái lưỡng nan”, một mặt phải khẳng định vai trò là một tổ chức phòng thủ tập thể đáng tin cậy, mặt khác cũng phải chuẩn bị tư thế cạnh tranh với một tập hợp lực lượng an ninh mới của châu Âu.

Trên trang web của mình, NATO cũng xác nhận “phải đối mặt một loạt các mối đe dọa lớn hơn nhiều so trong quá khứ”. Các mối đe dọa mà tổ chức này xác định đó là việc Nga đã trở nên quyết đoán hơn sau sự việc bán đảo Crimea sáp nhập vào Nga, bất ổn ở miền đông Ukraine cũng như việc Moscow xây dựng quân đội gần biên giới của NATO. Ở phía nam, tình hình an ninh ở Trung Đông và châu Phi đã xấu đi, làm gia tăng các cuộc tiến công khủng bố đồng thời dẫn đến cuộc khủng hoảng di cư quy mô lớn vào châu Âu.

Trang NATO.int viết: “Chúng tôi cũng phải đối mặt sự gia tăng vũ khí hủy diệt hàng loạt, các cuộc tiến công mạng và mối đe dọa đối với nguồn cung cấp năng lượng, cũng như các thách thức môi trường”. Theo Tổng Thư ký NATO Stoltenberg, tổ chức này đang nỗ lực củng cố sức mạnh răn đe và phòng thủ, cũng như hỗ trợ các nỗ lực quốc tế nhằm ổn định dự án và tăng cường an ninh bên ngoài lãnh thổ NATO. Tuy nhiên, các nhà quan sát cho rằng sự thích ứng của NATO đối với các thách thức mới nổi còn mờ nhạt, thậm chí tổ chức này đang loay hoay trước những nguy cơ chạy đua vũ trang mới ở châu Âu hay các cuộc tiến công trên không gian mạng…

Theo nhà nghiên cứu Fabrice Pothier, Giám đốc chiến lược tại Công ty tư vấn Rasmussen Global (Mỹ), khó khăn lớn nhất hiện nay của NATO còn nằm ở việc giữ chân Mỹ tiếp tục tham gia đóng góp trong khối. Mối quan hệ giữa Mỹ và châu Âu đã thay đổi, thậm chí sự đổi chiều này càng rõ nét hơn sau khi Tổng thống Donald Trump lên nhậm chức. Với những tính toán chiến lược mới của ông Trump thể hiện qua tầm nhìn Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, Mỹ và đồng minh lâu năm bên kia Đại Tây Dương đã không còn gắn bó như trước đây mà còn bộc lộ nhiều bất đồng. Bởi vậy, ông Pothier nhận định, để giải quyết những thách thức hiện nay, NATO đang đứng trước yêu cầu phải cải tổ quyết liệt, và điều này không thể diễn ra trong tương lai gần.