Gìn giữ “dòng chảy” cho thành phố

BÀI & ẢNH: ĐINH THÁI

Thứ tư, 19/06/2019 - 03:13 PM (GMT+7)
Font Size   |         Print

Lực lượng thanh niên TP Hồ Chí Minh luôn đi đầu trong các hoạt động bảo vệ môi trường.

Nhiều năm nay, TP Hồ Chí Minh đầu tư hàng chục nghìn tỷ đồng thực hiện các dự án chống ngập. Các giải pháp “cơ học” tuy có làm tình trạng ngập chuyển biến song chưa thể giải quyết căn cơ vấn đề này. Trong khi đó, một giải pháp thuận tự nhiên khác ít tốn kém hơn là thoát nước qua hệ thống kênh, rạch, hồ điều tiết. Nhưng không ít hạng mục này lại đang bị lấn chiếm…

Bức tử kênh, rạch

Tại một đoạn của bờ sông Sài Gòn thuộc phường Thạnh Mỹ Lợi, quận 2, người dân ngang nhiên xây dựng các căn chòi mái lá cùng hệ thống cừ tràm trong hành lang bảo vệ sông, thậm chí lấn ra cả lòng sông.

Tương tự, dọc đường Nguyễn Văn Hưởng, quận 2, nhiều vị trí cũng bị lấn chiếm để xây dựng nhà ở kiên cố, làm thay đổi dòng chảy của các tuyến kênh, rạch tại đây.

Tương tự, tuyến kênh A41 (quận Tân Bình) là tuyến kênh chính để thoát nước từ sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất ra ngoài. Tuy nhiên hiện con kênh này đã bị lấn chiếm, bồi lắng, cùng với tình trạng xả rác bừa bãi của người dân, làm cho việc thoát nước hạn chế. Thời gian qua, khu vực sân bay Tân Sơn Nhất liên tục bị ngập cục bộ khi trời mưa to.

Đó là những thí dụ về tình trạng “bức tử” các tuyến sông, kênh, rạch đã tồn tại ở TP Hồ Chí Minh nhiều năm qua. Theo thống kê của Sở Xây dựng, đơn vị được giao thường trực thực hiện chương trình hành động giảm ngập nước và làm chủ sở hữu hệ thống thoát nước trên toàn địa bàn, thành phố, hiện vẫn tồn tại 230 vị trí lấn chiếm đường thoát nước làm ùn ứ, tắc nghẽn dòng chảy khi có mưa lớn, triều cường. Trong đó 38 vị trí lấn chiếm cửa xả thoát nước, 62 vị trí lấn chiếm hầm ga thoát nước, 74 trường hợp lấn chiếm cống thoát nước, 39 vị trí lấn chiếm kênh rạch; 17 vị trí tại các dự án đang thi công.

Giải quyết những vấn đề này không phải chuyện đơn giản. Trong số hơn 4.000 km kênh rạch nằm trong kế hoạch nạo nét thì đến nay chỉ mới có hơn 60 km được nạo vét đúng tiêu chuẩn, chỉ chiếm 1,38%, số còn lại nhiều năm liền không được nạo vét, cải tạo. Có những tuyến kênh, kế hoạch cải tạo đã có nhưng không triển khai được khiến công trình bị đội vốn gấp đôi. Phó Chủ tịch UBND quận Bình Thạnh Hồ Phương cho biết, dự án cải tạo rạch xuyên tâm từ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè đến sông Vàm Thuật dài 6,2 km, theo chỉ đạo phải xong từ năm 2018 với tổng nguồn vốn khoảng bốn nghìn tỷ đồng, nhưng chậm triển khai nên hiện dự án này phải cần đến số vốn 8.658 tỷ đồng mới có thể thực hiện được. Trong khi đó, nhiều nhánh của tuyến rạch này vẫn đang tiếp tục ngập trong rác từ nhiều năm nay chưa được giải quyết.

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực chống ngập, trong các nguyên nhân như cơ sở hạ tầng quá tải, địa hình thấp, nền đất bị sụt lún, triều cường, biến đổi khí hậu, đô thị hóa quá nhanh… thì một nguyên nhân chủ quan rất lớn thuộc về nhận thức của người dân. Đó là tình trạng xả rác bừa bãi, lấn chiếm các tuyến kênh, rạch kéo dài suốt nhiều năm. Ông Nguyễn Ngọc Anh, chuyên gia cao cấp ngành thủy lợi cho rằng: Trong tiêu thoát nước đô thị, hệ thống sông, kênh, rạch (nguồn tiếp nhận nước và dẫn nước ra biển), ao, hồ (điểm tiếp nhận và giữ nước tạm thời) là rất quan trọng. Về nguyên tắc, tổng khả năng tiếp nhận và dẫn nước của hệ thống này phải bằng hoặc lớn hơn khả năng thoát nước của tất cả các hệ thống tiêu nội vùng. Trong khi đó, tại TP Hồ Chí Minh, hệ thống sông, kênh, rạch không những không “mọc” thêm mà còn bị lấn chiếm, thu hẹp, san lấp và “xóa sổ”.

Ông Anh cho rằng, trong số các giải pháp đang triển khai thành phố cần tập trung chống lấn chiếm, san lấp hệ thống sông, kênh, rạch, cống thoát nước và từng bước “lấy lại” không gian trữ nước tự nhiên như đã từng có trước đây ở các vị trí có thể thực hiện.

Một nhánh rạch Văn Thánh bị lục bình phủ kín gây hạn chế khả năng trữ nước và lưu thông dòng chảy.

Cứu sông cần chung tay

Có một thực tế, khi các dự án nạo vét, cải tạo kênh, rạch chưa được các cơ quan chức năng triển khai thì việc khơi thông, cải tạo dòng chảy hiện nay chủ yếu nhờ vào lực lượng thanh niên ở mỗi kỳ hoạt động tình nguyện. Tuy vậy, vì quản lý không tốt nên tình trạng vứt rác bừa bãi, lấn chiếm dòng chảy vẫn tái diễn. Trước thực trạng đó, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã triển khai cuộc vận động “Người dân TP Hồ Chí Minh không xả rác ra đường và kênh rạch vì thành phố sạch và giảm ngập nước” nhằm tuyên truyền, kêu gọi ý thức, trách nhiệm trong việc chung tay xử lý rác một cách hiệu quả nhất.

Theo Phó Trưởng ban Đô thị HĐND TP Hồ Chí Minh Nguyễn Tấn Tuyến, công tác Truyên truyền, vận động là rất quan trọng. Sự chung tay, đồng lòng của người dân sẽ góp phần mang lại một môi trường sống trong lành, đồng thời tạo đà để thành phố thực hiện các giải pháp khác một cách đồng bộ hơn.

Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường Nguyễn Toàn Thắng cho rằng: Đối với các trường hợp vứt rác bừa bãi nơi công cộng, nhất là kênh, rạch, các lực lượng chức năng vẫn tiến hành xử phạt song với nhân lực ít ỏi như hiện nay, việc xử phạt sẽ khó hiệu quả và không thể thực hiện triệt để. Hiện nay, quy định về xử phạt đối với hành vi vứt rác nơi cộng cộng đã có nhưng do thực thi không nghiêm nên hành vi này vẫn tái diễn sau mỗi đợt ra quân xử phạt của cơ quan chức năng. Thành phố cũng triển khai hàng loạt biện pháp kiểm soát như lắp đặt camera ở những địa điểm có nguy cơ và thường xảy ra xả rác, triển khai hệ thống tiếp nhận và xử lý nhanh, hiệu quả thông tin phản ánh của người dân qua tin nhắn, hình ảnh, thư điện tử và điện thoại… về tình trạng xả rác nhằm quy định, quy trách nhiệm cụ thể đối với từng lãnh đạo, tập thể để xảy ra tình trạng lấn chiếm, xả rác bừa bãi.

Đối với vấn đề về xây dựng các dự án hồ điều tiết, trước đây, khi Trung tâm điều hành chương trình chống ngập nước TP chưa giải thể, đơn vị này đã đề xuất UBND TP Hồ Chí Minh triển khai năm dự án hồ điều tiết chống ngập trong giai đoạn 2019 - 2020 với tổng số vốn đầu tư hơn 475 tỷ đồng. Các hồ điều tiết lần lượt được triển khai tại các vị trí ở công viên và các dải cây xanh phân cách nhằm giải quyết tình trạng ngập nước tại các khu vực lắp đặt và những tuyến đường chung quanh. Trước đó, đơn vị này cũng đã đề xuất xây dựng ba hồ điều tiết ở Bàu Cát (quận Tân Bình), Khánh Hội (quận 4) và Gò Dưa (quận Thủ Đức) nhưng cho đến nay chưa có dự án nào hoàn thành.

Theo quy hoạch, đến năm 2020, thành phố sẽ xây dựng hơn 100 hồ điều tiết nhưng cho đến nay vẫn chưa có hồ điều tiết nào đưa vào hoạt động, thậm chí nhiều dự án vẫn còn nằm trên giấy. Tại buổi giám sát về công tác chống ngập của HĐND TP Hồ Chí Minh mới đây, Trưởng ban Pháp chế HĐND TP Hồ Chí Minh Trương Lâm Danh cho biết, một số dự án được phép lấp rạch nhưng sau đó chủ đầu tư không đào hồ điều tiết để bù khiến tình trạng ngập úng càng trầm trọng hơn. Thậm chí, nhiều hồ điều tiết đang hoạt động rất hiệu quả cũng bị lấp để phục vụ xây dựng hạ tầng.

Tình trạng ngập lụt của TP Hồ Chí Minh đã xuất hiện cách đây hơn 20 năm. Đây cũng là quãng thời gian thành phố đã bỏ rất nhiều kinh phí để chống ngập. Tuy vậy, cũng trong chừng đó năm nhiều hệ thống thoát nước thuận tự nhiên từ sông, kênh, rạch đã bị tác động theo chiều hướng tiêu cực. Vấn đề lấy lại hoặc cải tạo hệ thống này là điều hoàn toàn có thể thực hiện nếu như có sự quyết tâm, có lộ trình thực hiện phù hợp. Các tuyến kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, kênh Tàu Hủ - Bến Nghé,… trong quá khứ từng là nỗi ám ảnh của người dân về mức độ ô nhiễm và lấn chiếm nhưng với sự quyết tâm thành phố đã nỗ lực và đầu tư rất nhiều kinh phí để có những dòng chảy xanh ngày hôm nay. Bài học kinh nghiệm đó hẳn sẽ có giá trị đối với những dòng kênh, rạch khác của thành phố đang “kêu cứu”.

Theo quy hoạch hệ thống thoát nước của thành phố, nhiều chỉ tiêu về hạ tầng thoát nước không đáp ứng được nhu cầu bảo đảm thoát nước. Đơn cử, theo quy hoạch, thành phố sẽ thi công 6.000 km cống thoát nước nhưng hiện nay, toàn thành phố mới chỉ có 4.000 km tuyến cống được xây dựng, tỷ lệ đạt 60%. Trong khi đó, với quy hoạch, thành phố sẽ có tám cổng kiểm soát triều nhưng cho đến nay chỉ mới có một cống (cổng Nhiêu Lộc - Thị Nghè) được đưa vào sử dụng, chỉ chiếm tỷ lệ 12%. Mục tiêu hơn 4.000 km kênh rạch nằm trong kế hoạch nạo vét thì đến nay chỉ mới có hơn 60 km kênh rạch trên địa bàn thành phố được nạo vét đúng tiêu chuẩn, chiếm 1,38%;…