Phòng chống tội phạm:

Trách nhiệm và giới hạn

Chủ Nhật, 20/05/2018, 05:36:15
 Font Size:     |        Print

Đang có rất nhiều quan điểm, góc nhìn quanh vụ việc hai “hiệp sĩ đường phố” tử nạn trong lúc truy đuổi tội phạm ở TP Hồ Chí Minh đêm 13-5 vừa qua. Việc ứng xử đối với hình thức hoạt động mang tính tự phát của người dân và nhìn nhận trách nhiệm của lực lượng chức năng trong phòng, chống tội phạm đã được dư luận mổ xẻ và bàn luận. Với mong muốn góp một ý kiến nhìn nhận vấn đề, chúng tôi xin giới thiệu bài viết của TS Đinh Thế Hưng (Viện Nhà nước và Pháp luật, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam).

Bất kỳ nhà nước nào cũng phải có nhiệm vụ đấu tranh phòng ngừa tội phạm để duy trì trật tự xã hội, bảo đảm cuộc sống bình yên cho nhân dân. Nhưng không nhà nước nào hoàn thành được nhiệm vụ đó nếu không có sự tham gia của nhân dân. Nhân dân tham gia vào việc phòng, chống tội phạm rất cần có giới hạn và pháp luật có nhiệm vụ quy định cụ thể giới hạn đó bằng các quyền, nghĩa vụ của công dân.

Ở Việt Nam, cơ sở để nhân dân tham gia vào phòng ngừa tội phạm đã được quy định trước bằng nguyên tắc quy định tại Điều 28 của Hiến pháp 2013: Công dân có quyền tham gia vào quản lý nhà nước, quản lý xã hội. Bên cạnh đó, trong Chiến lược phòng, chống tội phạm của Chính phủ qua các thời kỳ cũng đã xác định rõ: lực lượng công an là nòng cốt bằng những biện pháp phòng ngừa có tính chất nghiệp vụ đồng thời huy động sự tham gia của cả hệ thống chính trị vào công tác phòng ngừa tội phạm trong tình hình mới.

Cụ thể hóa những vấn đề có tính nguyên tắc này, Bộ luật Tố tụng Hình sự đã quy định về các trường hợp bắt giữ người bị tình nghi rất chặt chẽ. Theo đó, đối với người phạm tội quả tang, đang bị truy nã thì bất cứ ai cũng có quyền bắt, tước vũ khí và giải ngay đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Ngoài ra, Luật Khiếu nại, tố cáo cũng quy định trình tự thủ tục để người dân tố giác tội phạm. Ngược lại các trường hợp không phải quả tang hay đang truy nã, muốn bắt người đó phải tuân thủ các quy định rất chặt chẽ của Bộ luật Tố tụng Hình sự như: thẩm quyền ra lệnh bắt, thủ tục bắt, điều kiện, căn cứ bắt… Đây là việc của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền.

Các quy định này có cơ sở thực tiễn và lý luận. Thứ nhất, việc trấn áp tội phạm là việc cực kỳ nguy hiểm. Chính vì vậy, Nhà nước với điều kiện tốt nhất về mọi mặt như tính chuyên nghiệp, công cụ hỗ trợ, được thực thi quyền lực để cưỡng chế nhà nước… phải đảm đương việc này. Thứ hai, việc bắt người tình nghi phạm tội là việc cần sự thận trọng bởi dễ xâm phạm đến quyền con người đã được quy định trong Hiến pháp: “Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Tòa án nhân dân, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang”. Dự liệu trường hợp đó, pháp luật đã giao việc bắt người tình nghi phạm tội cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện với những trình tự, thủ tục rất chặt và nghiêm ngặt. Đối với công dân, họ có quyền tham gia với nhà nước trong việc bắt giữ người phạm tội bằng việc tuân thủ các quy định của pháp luật và đặc biệt phải bảo đảm an toàn.

Vụ các “hiệp sĩ” gặp nạn trong bắt giữ người phạm tội ở TP Hồ Chí Minh vừa qua cho thấy, các quan điểm dồn hết trách nhiệm lên cơ quan công an trong phòng ngừa tội phạm hoặc cổ vũ quá đà cho việc công dân bắt giữ tội phạm đều không đúng. Điều quan trọng nhất là cả công an và công dân đều thực thi công việc theo đúng chức năng, nhiệm vụ, giới hạn mà pháp luật quy định trong việc phòng, chống tội phạm. Bên cạnh đó, có ý kiến đề xuất cần cơ chế pháp lý hỗ trợ người dân tham gia bắt cướp. Chúng tôi cho rằng, cơ chế pháp lý để người dân tham gia phòng ngừa tội phạm đã đầy đủ. Công dân được làm gì và trách nhiệm của cơ quan nhà nước đến đâu đã rõ ràng. Vấn đề là nhận thức và tổ chức thực hiện cơ chế đó trong thực tiễn. Việc thành lập và hoạt động các tổ chức, hội đoàn của người dân tham gia bắt cướp, chuyên nghiệp hóa hoạt động hiện nay không dựa trên cơ sở pháp lý nào xét trong hệ thống chính trị nói chung và pháp luật về tổ chức xã hội nói riêng.

Như vậy đối với việc phòng ngừa tội phạm hiện nay, đòi hỏi trước hết ở phía lực lượng công an cần tăng cường trách nhiệm, hiệu quả trong bối cảnh tội phạm có diễn biến phức tạp ở một số nơi. Đối với người dân, cần tăng cường nhận thức pháp luật, hiểu biết quyền của mình về mặt pháp luật đến đâu, đồng thời, cơ quan chức năng cần có khuyến cáo để người dân luôn bảo đảm an toàn trong việc phòng, chống tội phạm là việc làm cần thiết lúc này.

TS Đinh Thế Hưng

Chia sẻ