Nhức nhối nạn khai thác khoáng sản trái phép

Bài 3: Nâng cao hiệu quả quản lý (Tiếp theo và hết )

Thứ Tư, 23/03/2011, 19:43:00
 Font Size:     |        Print
 

"Vàng tặc" hoành hành ở huyện Tương Dương (Nghệ An)
Bài 3: Nâng cao hiệu quả quản lý Ðể ngăn chặn tận gốc nạn khai thác khoáng sản trái phép, góp phần bảo vệ tài nguyên quốc gia, gìn giữ môi trường và ổn định trật tự xã hội cần có giải pháp đồng bộ. Chống "quặng tặc" không thể chỉ đơn lẻ từng chiến dịch, mà phải bền bỉ, lâu dài. Các ngành chức năng trung ương cần phối hợp chặt chẽ, thống nhất với địa phương rà soát lại, kiến nghị bổ sung, sửa đổi các quy định pháp luật, siết chặt và nâng cao hơn nữa công tác quản lý nhà nước về tài nguyên khoáng sản, bảo vệ tài nguyên đất nước.

Nâng cao vai trò chính quyền cơ sở

Ngăn chặn khai thác khoáng sản trái phép là công việc khó khăn, phức tạp, lâu dài bởi nó gắn liền với đời sống của người dân. Việc ngăn chặn rất cần sự vào cuộc mạnh mẽ của chính quyền cơ sở. Nhưng thực tế, có không ít người thân, anh em họ hàng của cán bộ xã cũng khai thác lậu, cho nên sự hợp tác giữa cơ sở với đoàn kiểm tra liên ngành tỏ ra không hiệu quả. Ðể siết chặt công tác quản lý tài nguyên khoáng sản, mỗi địa phương phải dựa vào dân và bộ máy chính quyền cơ sở làm tai mắt để nắm bắt các vụ việc và chỉ đạo chặn bắt kịp thời. Trong điện thoại di động của Phó Chủ tịch UBND tỉnh Thái Nguyên Ðặng Viết Thuần, có hàng chục tin nhắn của nhân dân báo về khai thác, vận chuyển quặng lậu. Nhưng nếu không có sự chung tay góp sức, phối hợp đồng bộ của chính quyền tỉnh bạn và các cơ quan quản lý cấp T.Ư, kết quả cuối cùng vẫn không đạt như mong muốn. Tỉnh Thái Nguyên đã thiết lập cơ chế kiểm điểm, xử lý đối với UBND cấp huyện, xã và đơn vị chức năng không thực hiện đầy đủ nhiệm vụ quản lý, để xảy ra việc khai thác trái phép khoáng sản tại địa phương mình. Ở Lào Cai, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh và chính quyền huyện Văn Bàn nhiều lần tổ chức truy quét 'quặng tặc', huy động hàng trăm công an, bộ đội, các tổ đặc nhiệm đóng chốt tại hiện trường sau truy quét, nhưng nạn khai thác khoáng sản trái phép chỉ tạm thời 'lắng xuống', khi lực lượng chức năng rút đi, lại lan rộng. Lãnh đạo Công ty cổ phần Ecotech Việt Nam cho biết, đơn vị đã hợp tác để lực lượng địa phương và nhân dân sở tại đứng ra bảo vệ, cam kết không khai thác vàng sa khoáng trái phép. Cách làm này, bước đầu đã đem lại kết quả tốt, chấm dứt việc người dân sở tại liên tục gây áp lực, xâm lấn, đào đãi vàng sa khoáng trái phép đối với dự án.

Trong quản lý nhà nước về khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Thuận, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Văn Dũng đánh giá, quản lý về sa khoáng ti-tan chiếm thời gian, công sức và chi phí nhiều nhất. Tỉnh đang tập trung mọi nguồn vốn hoàn thành điều tra, thăm dò, đánh giá trữ lượng sa khoáng ti-tan để điều chỉnh, bổ sung quy hoạch thăm dò, khai thác. Riêng việc cấp phép, chỉ cấp phép khai thác sau khi xây dựng xong quy hoạch tổng thể thăm dò, khai thác hợp lý. Kiên quyết thu hồi các dự án của các doanh nghiệp không có năng lực quản lý, tài chính và công nghệ. Mặt khác, không chia nhỏ các khu vực có quặng để cấp cho nhiều doanh nghiệp; tổ chức đấu thầu để lựa chọn những nhà đầu tư thật sự có năng lực và có trách nhiệm đối với xã hội, nhất là đối với người dân sống trong khu vực mỏ... Dẹp nạn 'than thổ phỉ', Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh Nguyễn Văn Ðọc cương quyết: Từ nay trở đi, ở TP Hạ Long, phường nào để xảy ra tình trạng hoạt động khai thác than trái phép, lãnh đạo phường đó phải chịu trách nhiệm. Nếu phường phát hiện và báo cáo thành phố, mà thành phố không xử lý thì thành phố phải chịu trách nhiệm trước lãnh đạo tỉnh. Tỉnh cũng yêu cầu Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) tiếp tục chỉ đạo các đơn vị thành viên quản lý tốt ranh giới mỏ đã được cấp giấy phép khai thác; phối hợp chặt chẽ chính quyền địa phương kiểm tra, phát hiện, xử lý các trường hợp vi phạm trong ranh giới được giao,....

Thời gian gần đây, một số tỉnh có chủ trương không xem xét cấp mới hoặc gia hạn giấy phép đối với những doanh nghiệp không đủ năng lực, kinh nghiệm hoạt động khoáng sản, trữ lượng mỏ thấp, không đáp ứng yêu cầu khai thác, chế biến theo quy mô công nghiệp. Các huyện, UBND xã, phường, thị trấn được yêu cầu tăng cường công tác kiểm tra, đồng thời làm rõ trách nhiệm và xử lý nghiêm đối với những tổ chức, cá nhân buông lỏng quản lý, để tình trạng khai thác khoáng sản trái phép diễn ra trong thời gian dài. Nhưng những biện pháp đó xem ra vẫn chưa thật sự hiệu quả. Thực tế nạn khai thác khoáng sản trái phép vẫn diễn ra ngày một nhức nhối ở các địa phương, gây mất trật tự an ninh và hủy hoại môi trường sinh thái nghiêm trọng. Các điểm mỏ khoáng sản có đặc thù nằm rải rác ở nhiều nơi, một số mỏ chưa có chủ nên công tác quản lý, bảo vệ mỏ, chống 'quặng tặc' còn quá yếu và lỏng lẻo, mặc dù có những thời điểm các ngành chức năng vào cuộc khá quyết liệt, bắt giữ hàng nghìn lượt phương tiện, thu hàng trăm nghìn tấn quặng. Tuy nhiên, tỷ lệ bắt và xử phạt còn rất nhỏ so với thực tế. 'Quặng tặc' lợi dụng địa bàn đồi núi xa xôi, vận chuyển lúc đêm hôm khuya khoắt, 'giám sát ngược' lực lượng chức năng đi tuần tra, bắt giữ, cho nên hiệu quả ngăn chặn rất thấp. Nguy hiểm hơn, chúng còn sử dụng nhiều đối tượng 'đầu gấu', nghiện hút, trang bị cả 'vũ khí nóng' để chống trả  lực lượng chức năng, hoặc tìm cách hăm dọa, trả thù.

Muốn bảo vệ mỏ, trước hết phải giao cho các doanh nghiệp khai thác, chế biến khoáng sản quản lý. Nếu chưa cấp phép khai thác mỏ, chính quyền cơ sở phải chịu trách nhiệm quản lý, bảo vệ. Cần có chế tài mạnh hơn xử phạt các đối tượng, phương tiện khai thác, vận chuyển quặng trái phép, kỷ luật nghiêm đối với người đứng đầu các địa phương và các ngành nếu để 'quặng tặc' lộng hoành. Ðồng thời, có chế độ khen thưởng, đãi ngộ thỏa đáng cho cá nhân, tập thể trong công tác chống 'quặng tặc'.        

Xóa bỏ cơ chế xin - cho trong việc cấp phép

Tại các địa phương mà chúng tôi đến tìm hiểu, điều tra thực tế, nhận thấy công tác quy hoạch, cấp giấy phép khai thác khoáng sản còn bộc lộ nhiều bất cập. Một số khu công nghiệp, đô thị, di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, rừng phòng hộ,... lại quy hoạch chồng lên khu vực có khoáng sản. Công tác quản lý sau cấp phép và quản lý, bảo vệ tài nguyên khoáng sản còn yếu và rất lỏng lẻo. Thẩm quyền cũng như quyền lợi, nghĩa vụ của các địa phương có tài nguyên khoáng sản chưa rõ và bộc lộ nhiều điểm bất hợp lý. Nhiều tỉnh đã kiến nghị Chính phủ cho phép thành lập cơ quan quản lý, bảo vệ khoáng sản chuyên trách, trang bị đủ mạnh (tương tự như kiểm lâm, quản lý thị trường) để xử lý kiên quyết, triệt để vi phạm trong hoạt động khoáng sản.

Trong một thời gian dài, chúng ta chưa có chiến lược tầm quốc gia quản lý chung về khai thác tài nguyên khoáng sản. Cả nước mới điều tra cơ bản hơn 56% lãnh thổ lục địa ở độ sâu 100 m, chưa làm được ở mức sâu hơn và ở vùng thềm lục địa, ven biển. Khoáng sản ở nước ta khá phong phú, đa dạng, nhưng hầu hết có quy mô nhỏ, nằm rải rác và trữ lượng thấp. Ðây được đánh giá là nguồn lực lớn phục vụ phát triển kinh tế, nhưng tài nguyên hầu hết không tái tạo, thế mà nhiều nơi quản lý quá lỏng lẻo, khai thác lãng phí, làm cạn kiệt tài nguyên. Tại một số tỉnh phía bắc như Thái Nguyên, Lào Cai,... bằng nhiều con đường, quặng ùn ùn lên đường 'xuất ngoại'. Hậu quả là thất thoát tài nguyên, thu cho ngân sách không đủ bù đắp thiệt hại về môi trường, đất đai, nguồn nước cũng như đời sống người dân quanh vùng. Quản lý kém, không tập trung, không tăng nguồn thu và phân bổ chưa hợp lý cho nên không tạo được động lực cho địa phương bảo vệ, khai thác khoáng sản. Luật Khoáng sản trước đây vẫn còn nhiều sơ hở, Luật Khoáng sản được bổ sung, sửa đổi sẽ có hiệu lực đầu tháng 7 tới. Trong lúc 'giao thời' này, đã có hiện tượng cấp phép khai thác 'chạy' trước khi luật có hiệu lực.

Theo quy định của pháp luật, có cơ chế đấu giá khai thác khoáng sản, nhưng suốt thời gian dài không có hướng dẫn, cho nên xảy ra tình trạng hàng nghìn giấy phép khai thác mỏ được các tỉnh cấp tràn lan theo kiểu xin - cho, tạo kẽ hở cho việc ăn chia giữa các nhóm lợi ích. Lợi ích rơi vào một nhóm người, doanh nghiệp xin được giấy phép chẳng cần đầu tư, chỉ cần 'bán cái' kiếm tiền.

Vì thế, phải sớm xóa bỏ việc này, đồng thời cấm chuyển nhượng dự án khai thác mỏ, nếu chủ đầu tư không làm được phải giao lại Nhà nước, hoặc nên có quy định đánh thuế ở mức cao khi sang nhượng quyền khai thác. Việc quản lý điều tra, quy hoạch thời gian qua cũng bộc lộ nhiều bất cập. Mảng quy hoạch điều tra cơ bản được giao cho Bộ Tài nguyên và Môi trường, còn quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng khoáng sản lại giao Bộ Công thương và Bộ Xây dựng. Trên thực tế, việc cấp phép khai thác khoáng sản do nhiều bộ, ngành cùng nắm giữ, vì vậy, công tác quản lý tài nguyên bị xé lẻ, quy hoạch không tốt nhưng khai thác lại ồ ạt. Ðang có tình trạng ào ào cấp phép, ào ào khai thác thô rồi ào ào bán rẻ khoáng sản cho nước ngoài như kiểu 'bán lúa non', hoặc sử dụng lãng phí, không hiệu quả, do phát triển kỹ thuật trong nước chưa đáp ứng được yêu cầu trong xử lý tài nguyên dạng này. Khai thác hiện nay chưa bảo đảm hài hòa ba lợi ích: Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, chưa khuyến khích khai thác, sử dụng tài nguyên tiết kiệm, hiệu quả. Ðiều cốt lõi là phải quy hoạch tốt quá trình khai thác khoáng sản, thống nhất quyền quản lý và cấp phép tài nguyên khoáng sản về một đầu mối (Bộ Tài nguyên và Môi trường), sử dụng một loại giấy phép là đấu giá quyền sử dụng và khai thác khoáng sản, xác định được giá trị nguồn khoáng sản để Nhà nước dựa vào đó thu phí.

Tài nguyên khoáng sản hầu hết không tái tạo, phải được xác định như của để dành. Nếu thế hệ này khai thác cạn kiệt thì thế hệ mai sau chẳng còn gì sử dụng. Cần siết chặt lại một số quy định trong hoạt động khai thác khoáng sản, những loại khoáng sản nào chưa có điều kiện chế biến sâu, dứt khoát phải dành lại cho thế hệ tương lai. Giải pháp lâu dài và căn cơ là phải quản lý, bảo vệ, khai thác, sử dụng hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả nguồn tài nguyên khoáng sản, mới đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội bền vững, phục vụ hiệu quả công cuộc CNH, HÐH đất nước.

(*) Xem Báo Nhân Dân từ số ra ngày 22-3.

 

Bài, ảnh: Nhóm PV Báo Nhân Dân
Theo: